Quy mô tăng nhanh, mục tiêu 600 tỷ USD trong tầm với
Xuất khẩu Việt Nam là hoạt động đưa hàng hóa sản xuất trong nước ra thị trường quốc tế, đồng thời phản ánh năng lực sản xuất, kết nối chuỗi cung ứng và khả năng giữ lại giá trị trong nền kinh tế. Tháng 10, kim ngạch xuất khẩu đạt 64,67 tỷ USD, tăng 8,7% so với tháng trước và 53,8% so với cùng kỳ; lũy kế 10 tháng đạt 499,23 tỷ USD, tăng 27,5%. Đây là bước tăng tốc đáng kể, nhưng mốc 600 tỷ USD không nên trở thành thước đo duy nhất của thành công. Con số này có thể đạt được nếu những tháng cuối năm duy trì nhịp cao, trong khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 10 tháng đã vượt 1.000 tỷ USD. Điều quan trọng hơn là liệu quy mô mở rộng có đi cùng năng lực cạnh tranh sâu hơn hay chỉ phản ánh lượng hàng hóa lớn hơn.
Ba nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện; máy móc, thiết bị; điện thoại và linh kiện đạt tổng cộng 270,29 tỷ USD, chiếm 54,14% xuất khẩu cả nước. Sự tập trung này cho thấy công nghiệp chế biến, chế tạo đang dẫn dắt tăng trưởng xuất khẩu, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về mức độ đa dạng của động lực tăng trưởng. Một số nhóm hàng công nghiệp và nông sản tăng nhanh, song chưa thể thay thế vai trò về quy mô của các ngành chủ lực. Mục tiêu 600 tỷ USD vì thế nằm trong tầm với, nhưng không tự động đồng nghĩa với nền xuất khẩu bền vững hơn.
Tăng kim ngạch chưa đồng nghĩa tăng giá trị nội địa
Điểm nghẽn đáng lưu tâm là khu vực doanh nghiệp FDI chiếm khoảng 81% kim ngạch xuất khẩu trong 10 tháng, với trị giá 404,38 tỷ USD. Tỷ trọng lớn này cho thấy Việt Nam đã trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất quốc tế, nhưng cũng phơi bày khoảng cách giữa năng lực xuất khẩu và khả năng làm chủ công nghệ, đầu vào, thương hiệu của doanh nghiệp trong nước. Khi giá trị gia tăng tạo ra nội địa chưa tương xứng với quy mô hàng bán ra, tăng trưởng về lượng có thể khiến thành tích thương mại trông ấn tượng hơn năng lực thực chất của nền kinh tế.
Đây là nơi bài toán cạnh tranh xuất khẩu cần được nhìn rộng hơn chuyện giữ đơn hàng hay tăng sản lượng. Doanh nghiệp nội phải nâng năng lực sản xuất, chất lượng công nghệ và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng; đồng thời cần liên kết hiệu quả hơn với các doanh nghiệp FDI. Mạng lưới 18 hiệp định thương mại tự do tạo lợi thế tiếp cận thị trường, nhưng ưu đãi chỉ phát huy tác dụng khi doanh nghiệp đáp ứng được quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn và yêu cầu tuân thủ. Nếu thiếu các năng lực ấy, lợi thế về quy mô sẽ dễ phụ thuộc vào các khâu sản xuất có giá trị thấp.
Chặng cuối năm đòi hỏi sức bền và khả năng ứng phó
Đà tăng không đồng đều giữa các mặt hàng nhắc rằng kim ngạch xuất khẩu có thể biến động mạnh theo giá, nhu cầu và điều kiện thị trường. Cà phê tăng lượng xuất khẩu nhưng kim ngạch giảm 5,2%, trong khi gạo, cao su và sắn cũng ghi nhận mức giảm trong 10 tháng. Những diễn biến này khiến mục tiêu cuối năm phụ thuộc không chỉ vào đơn hàng, mà còn vào khả năng giữ giá trị và thích ứng trước thay đổi thương mại. Rào cản thuế quan, phòng vệ thương mại, tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và quy định xuất xứ đều có thể tác động tới khả năng tiếp cận thị trường.
Trong những tháng cuối năm, cần tiếp tục tạo thuận lợi thông quan, giảm chi phí logistics và hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thương mại. Về định hướng dài hạn, cơ quan quản lý đặt trọng tâm vào đẩy mạnh xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực tuân thủ. Dự thảo chiến lược đến năm 2030 và tầm nhìn 2045 đặt mục tiêu tăng tỷ trọng xuất khẩu của khu vực doanh nghiệp trong nước lên khoảng 28–30% vào năm 2030, rồi 38–40% vào năm 2045. Đây là hướng đi đúng: mở rộng thị trường phải đi cùng năng lực cảnh báo sớm, khai thác hiệu quả các hiệp định và nâng phần giá trị được tạo ra trong nước.
Mốc 600 tỷ USD sẽ là dấu ấn đáng kể nếu xuất khẩu Việt Nam giữ được đà tăng trong chặng cuối năm. Nhưng thước đo thuyết phục hơn là doanh nghiệp nội tham gia sâu hơn, hàng hóa có giá trị cao hơn và hoạt động thương mại chống chịu tốt hơn trước biến động. Tăng trưởng xuất khẩu cần chuyển từ thành tích về quy mô thành năng lực cạnh tranh bền vững; nếu không, một cột mốc lớn vẫn có thể che khuất những điểm yếu cũ.
