Quy hoạch là cam kết tái thiết, không chỉ mở rộng đô thị
Quy hoạch chung đô thị Buôn Ma Thuột đến năm 2050 là khung tổ chức không gian và hạ tầng nhằm phát triển thành phố theo hướng xanh, thông minh, hiện đại, đồng thời bảo tồn cảnh quan sinh thái và bản sắc Tây Nguyên. Đây là bước điều chỉnh cần thiết, nhưng giá trị của nó sẽ được đo bằng khả năng biến định hướng thành những thay đổi người dân cảm nhận được.
Sáng 30/10, Tỉnh ủy, HĐND và UBND tỉnh Đắk Lắk sơ kết việc thực hiện các chủ trương phát triển Buôn Ma Thuột thành đô thị trung tâm vùng Tây Nguyên, đồng thời công bố quy hoạch chung đến năm 2050. Phạm vi quy hoạch khoảng 37.738 ha, gồm năm phường Buôn Ma Thuột, Tân An, Tân Lập, Thành Nhất, Ea Kao và xã Hòa Phú. Bối cảnh sáp nhập, điều chỉnh địa giới và tái cấu trúc không gian vùng khiến thành phố phải định hình lại chức năng, các trung tâm và khu vực động lực.
Quy hoạch Buôn Ma Thuột vì thế cần làm nhiều hơn việc vẽ thêm đất phát triển: nó phải xử lý những điểm nghẽn đã kéo dài, từ kết nối giao thông thiếu đồng bộ, thoát nước và xử lý nước thải chưa đáp ứng yêu cầu đến sử dụng đất chưa hiệu quả và khó thu hút đầu tư. Nếu các vấn đề ấy không được giải quyết, tầm nhìn sinh thái sẽ khó vượt khỏi bản vẽ.
Bản sắc cao nguyên phải định hình cách tăng trưởng
Điểm đáng ủng hộ trong quy hoạch đô thị 2050 là cách đặt hệ sinh thái và bản sắc vào cấu trúc phát triển, thay vì xem chúng như phần trang trí cho một đô thị mở rộng. Định hướng là phát triển xanh, thông minh, đồng bộ hạ tầng và phù hợp sức chịu tải sinh thái. Điều đó đòi hỏi bảo vệ suối nguồn, cây xanh, mặt nước, địa hình đồi dốc tự nhiên cùng kiến trúc bản địa ngay khi lựa chọn vị trí dự án.
Không gian đô thị được tổ chức theo mô hình đa cực: trung tâm hiện hữu giữ vai trò hành chính, văn hóa và thương mại; phía Đông gắn với sân bay, logistics và đổi mới sáng tạo; phía Nam kết nối Hồ Ea Kao với du lịch sinh thái, giáo dục và nghỉ dưỡng; phía Tây Nam định hướng khu công nghiệp và đô thị mới tại Hòa Phú. Cấu trúc này có thể giảm áp lực dồn vào lõi cũ, nhưng chỉ thành công khi các cực được kết nối và bổ trợ thực chất.
Hướng phát triển đô thị theo giao thông công cộng (TOD) có ý nghĩa trực tiếp với cư dân: bố trí điểm dân cư và trung tâm dịch vụ quanh đầu mối giao thông có thể sử dụng đất hiệu quả hơn, hạn chế ùn tắc và giảm phát thải carbon. Tuy nhiên, TOD không thể chỉ là nhãn quy hoạch; nó cần mạng lưới vận tải công cộng đủ thuận tiện để người dân lựa chọn thay vì phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
Từ trung tâm đô thị thành cực tăng trưởng Tây Nguyên
Tham vọng vùng là lý do Buôn Ma Thuột phải tăng trưởng có chất lượng, chứ không chỉ tăng diện tích xây dựng. Quy hoạch đặt thành phố vào vai trò trung tâm liên kết Tây Nguyên với duyên hải Nam Trung Bộ, dựa trên giao thông đa phương thức, logistics và các ngành dịch vụ như thương mại, du lịch, giáo dục, y tế. Muốn thành cực tăng trưởng Tây Nguyên, thành phố cần nối vùng sản xuất với công nghiệp chế biến, logistics và thị trường, đồng thời cung cấp dịch vụ chất lượng cao cho toàn vùng.
Sau năm năm thực hiện cơ chế, chính sách đặc thù, Buôn Ma Thuột có tiến bộ nhưng chưa đạt trọn vẹn mục tiêu tăng trưởng: sáu trong mười chỉ tiêu chủ yếu đạt hoặc vượt kế hoạch. Tỷ lệ lao động qua đào tạo vượt 77%, tỷ lệ hộ nghèo dưới 0,01% và thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt đô thị đạt 99,16%. Tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội giai đoạn 2021–2025 đạt khoảng 125.354 tỷ đồng. Những kết quả này đáng ghi nhận, song khoảng cách ở các chỉ tiêu chưa đạt là lời nhắc rằng cơ chế đặc thù chưa tự động tạo ra đột phá.
Quy mô dân số dự kiến là 550.000–658.000 người vào năm 2035 và khoảng 750.000–1.025.000 người vào năm 2050. Tăng dân số sẽ kéo theo nhu cầu lớn hơn về nhà ở, giao thông, trường học, y tế và môi trường. Nếu hạ tầng không theo kịp, mục tiêu trung tâm vùng có thể làm gia tăng áp lực lên chất lượng sống thay vì lan tỏa cơ hội đến các khu vực lân cận.
Thước đo quyết định là năng lực thực hiện
Quy hoạch mở ra khung phát triển dài hạn, nhưng các dự án và dịch vụ thiết yếu mới quyết định người dân có được hưởng lợi hay không. Các hành lang giao thông dự kiến kết nối với cao tốc, tuyến đi biên giới và định hướng đường sắt, đường sắt tốc độ cao; nếu được triển khai đồng bộ, chúng có thể rút ngắn kết nối giữa đô thị, vùng sản xuất và các đầu mối giao thương. Song song, hệ thống thoát nước, xử lý nước thải và hạ tầng môi trường phải được coi là nền tảng, không phải hạng mục làm sau.
Bước tiếp theo cần ưu tiên danh mục dự án trọng điểm đến năm 2035, lựa chọn theo khả năng tháo gỡ điểm nghẽn và kết nối các cực phát triển, thay vì dàn trải nguồn lực. Tỉnh cũng được yêu cầu khẩn trương hoàn thiện báo cáo, kiến nghị với Trung ương và phân công triển khai theo nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền. Kỷ luật thực hiện kiểu này sẽ quan trọng hơn những khẩu hiệu tăng trưởng.
Buôn Ma Thuột có cơ hội trở thành đô thị xanh, giàu bản sắc và hạt nhân liên kết của Tây Nguyên, nhưng quy hoạch không tự bảo đảm kết quả ấy. Chỉ khi đầu tư giao thông đi cùng hạ tầng môi trường, các cực đô thị gắn với việc làm và dịch vụ, còn cảnh quan cùng văn hóa được bảo vệ trong từng quyết định sử dụng đất, thành phố mới biến tầm nhìn 2050 thành lợi ích thực tế cho cư dân và toàn vùng.
