Giáo dục cảm xúc xã hội: từ khái niệm đến vai trò trung tâm của giáo viên
Giáo dục cảm xúc xã hội (SEL) là cách nhà trường tổ chức quá trình học tập và trải nghiệm để học sinh hình thành năng lực tự nhận thức, tự quản lý, nhận thức xã hội, xây dựng quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm, qua đó dùng hiểu biết về bản thân và người khác để học tập tốt hơn, sống hài hòa và ứng xử phù hợp với cộng đồng. Nếu phải rút gọn một thông điệp, thì SEL sẽ thất bại nếu giáo viên không thay đổi. Mọi khung năng lực, tài liệu, khẩu hiệu đều chỉ là giấy nếu người đứng lớp vẫn dạy theo kiểu “truyền đạt tri thức một chiều”, phản ứng cảm tính trước lỗi sai và xung đột. Cách giáo viên nhìn học sinh – như những con người đang phát triển toàn diện chứ không chỉ là “bảng điểm biết đi” – quyết định việc mô hình SEL trở thành môi trường học tập nhân văn hay chỉ là phong trào bề nổi.
Nghiên cứu SEL cho thấy gì về khoảng cách giữa nhận thức và thực hành?
Công trình khoa học “Mô hình SEL và định hướng ứng dụng trong giáo dục học sinh hiện nay” của GS.TS Huỳnh Văn Sơn là chuỗi nghiên cứu từ năm 2018 nhằm hệ thống hóa và đưa năng lực cảm xúc – xã hội vào giáo dục phổ thông, đặc biệt ở tiểu học. Công trình này đã được đề nghị xét tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ đợt 7, cho thấy SEL không còn là trào lưu mà là định hướng nghiêm túc trong cải cách giáo dục. Tuy vậy, dữ liệu khảo sát 140 giáo viên THCS ở TP.HCM cho thấy việc ứng dụng SEL còn rất hạn chế: 48,57% giáo viên chỉ thỉnh thoảng áp dụng, 19,28% hiếm khi thực hiện. Đây là một câu nói đáng trích dẫn: “Trong nhóm 140 giáo viên được khảo sát, 58,57% cho rằng hiểu biết và kỹ năng của bản thân chưa đủ là một khó khăn khi ứng dụng SEL; 53,57% gặp khó khăn trong việc lựa chọn hoạt động giáo dục cụ thể.” Nói cách khác, giáo viên không phản đối SEL, họ thiếu công cụ và năng lực sư phạm để biến mô hình thành hoạt động giáo dục SEL cụ thể.
Muốn học sinh phát triển toàn diện, giáo viên phải dạy cả cảm xúc và hành vi
Điểm số không đủ để mô tả sự trưởng thành của một học sinh: có em học giỏi nhưng nóng nảy, khó hợp tác; có em thành tích bình thường nhưng biết lắng nghe, kiên trì và hỗ trợ bạn bè. Trong bối cảnh giáo dục hướng tới phát triển phẩm chất và năng lực, chất lượng không thể đo bằng những gì học sinh biết, mà bằng cách các em sử dụng tri thức, ứng xử với người khác và đối diện với chính mình. Điều này đặt giáo viên vào vị trí phải dạy nhiều hơn kiến thức. Họ cần giúp học sinh nhận diện cảm xúc, kiểm soát hành vi, thấu hiểu người khác và sống cùng cộng đồng. Khi học sinh trả lời sai, cách giáo viên phản hồi – phê bình làm em xấu hổ hay phân tích nguyên nhân và hướng dẫn thử lại – chính là bài học SEL sống động. Khi hai học sinh tranh cãi, giáo viên có thể vội vã phán xét hoặc tạo cơ hội để các em trình bày, lắng nghe nhau và cùng giải quyết xung đột. Những lựa chọn sư phạm ấy quyết định việc phát triển học sinh toàn diện là khẩu hiệu hay hiện thực.
Đổi mới năng lực sư phạm: giáo viên phải học SEL như một năng lực nghề nghiệp
Người tổ chức giáo dục cảm xúc xã hội không thể chỉ nắm lý thuyết mà phải có năng lực vận dụng linh hoạt trong thực tiễn. Năng lực sư phạm giáo viên trong SEL bao gồm: nhận diện cảm xúc của bản thân, kiểm soát phản ứng trước áp lực, lắng nghe học sinh, xử lý xung đột và đưa ra phản hồi mang tính xây dựng, đồng thời hiểu đặc điểm phát triển tâm lý theo lứa tuổi để chọn cách tiếp cận phù hợp. Đáng chú ý, năm 2022, nhóm tác giả Huỳnh Văn Sơn và cộng sự nghiên cứu năng lực vận dụng mô hình SEL vào dạy học môn Đạo đức của sinh viên sư phạm ngành Giáo dục tiểu học. Hướng nghiên cứu này cho thấy SEL gắn chặt với năng lực nghề nghiệp của người dạy, không phải “phần việc thêm” giao cho giáo viên sau khi chương trình đã thiết kế xong. Một chương trình bồi dưỡng hiệu quả phải đi từ khung năng lực, đặc điểm phát triển cảm xúc – xã hội của học sinh, đến thực hành xử lý tình huống: phản ứng khi học sinh bị phê bình, tranh giành vai trò, không chấp nhận thua cuộc, hay xúc phạm bạn bè trên mạng.
Biến lý thuyết SEL thành hoạt động cụ thể trong lớp học và nhà trường
SEL chỉ có ý nghĩa khi trở thành trải nghiệm học tập cụ thể. Giáo viên cần được trang bị công cụ dùng ngay trong lớp: khi dạy bài về trách nhiệm, họ phải biết thiết kế tình huống, đặt câu hỏi để học sinh cân nhắc hậu quả và tự đánh giá lựa chọn. Trong giờ chủ nhiệm, họ cần phương pháp xử lý bất đồng mà không làm căng thẳng gia tăng. Nếu nhà trường biến SEL thành vài khẩu hiệu treo tường hoặc vài tiết học phong trào, mô hình sẽ rỗng ruột. Theo các nghiên cứu, 77,14% giáo viên trong mẫu khảo sát cho rằng thiếu thời gian là khó khăn khi ứng dụng SEL; 63,57% nhắc đến quản lý chương trình cứng nhắc như một rào cản. Vì vậy, thay đổi không chỉ nằm ở giáo viên mà còn ở môi trường quản lý: ưu tiên mục tiêu SEL theo giai đoạn, bố trí sinh hoạt chuyên môn, cung cấp học liệu chung, xây dựng nhóm chia sẻ kinh nghiệm, dự giờ và phân tích tình huống sau mỗi bài dạy. Chỉ khi đó, hoạt động giáo dục SEL mới trở thành quá trình liên tục, nơi mỗi học sinh được hỗ trợ phát triển cả tri thức, cảm xúc và khả năng sống cùng cộng đồng.
