Nhu cầu tăng nhanh, mô hình cũ khó đáp ứng
Chăm sóc người cao tuổi là hệ thống hỗ trợ sức khỏe và đời sống, từ phòng bệnh, điều trị, phục hồi chức năng đến trợ giúp sinh hoạt, nhằm duy trì sự độc lập và chất lượng sống của người già. Già hóa dân số khiến nhu cầu về dịch vụ và sản phẩm phù hợp tăng lên, trong khi cách chăm sóc chủ yếu dựa vào bệnh viện không thể đáp ứng trọn vẹn nhu cầu dài hạn, đa dạng. Việt Nam bắt đầu giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011, khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm 7% dân số, và dự kiến bước vào giai đoạn dân số già năm 2036. Người cao tuổi thường đồng thời mắc nhiều bệnh, cần điều trị lâu dài, phục hồi chức năng và hỗ trợ sinh hoạt. Vì thế, chính sách không thể chỉ tính số lượt khám hay giường bệnh: thước đo phù hợp hơn là người già sống khỏe lâu hơn, giữ được khả năng vận động và tự chủ.
Khoảng trống không chỉ là thiếu cơ sở nội trú. Dịch vụ tại nhà, chăm sóc ban ngày, phục hồi chức năng tại cộng đồng và chăm sóc dài hạn chuyên nghiệp chưa phát triển tương xứng với nhu cầu. Điều đó buộc gia đình phải gánh phần lớn công việc chăm sóc hoặc đưa người thân đến bệnh viện ngay cả khi nhu cầu nằm ở hỗ trợ thường xuyên, không phải điều trị cấp tính. Một hệ thống lấy bệnh viện làm trung tâm dễ bỏ sót khâu phòng bệnh và theo dõi liên tục. Đổi mới cần bắt đầu từ việc nối bệnh viện với y tế cơ sở, gia đình và các đơn vị chăm sóc cộng đồng, thay vì xem mỗi đợt khám là một giải pháp hoàn chỉnh.
Kinh tế bạc phải lấy sức khỏe làm nền
Già hóa dân số mở ra nhu cầu cho một hệ sinh thái rộng hơn viện dưỡng lão: y tế, dược phẩm, thiết bị hỗ trợ, công nghệ chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng, phục hồi chức năng, bảo hiểm và dịch vụ đời sống. Đó là cơ hội của kinh tế bạc, nhưng nếu mở rộng thị trường mà chất lượng chăm sóc không được nâng lên, cơ hội sẽ chỉ là doanh thu trên giấy. Tại tọa đàm “Phát triển kinh tế bạc - Kiến tạo trụ cột an sinh bền vững” do Tạp chí Kinh tế - Tài chính phối hợp với Bảo hiểm xã hội TP. Hồ Chí Minh tổ chức ngày 29/10, các chuyên gia gợi mở giải pháp cho chương trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, gắn với định hướng tại Nghị quyết 72-NQ/TW và Quyết định 1116/QĐ-TTg.
Y tế phải giữ vai trò nền tảng của hệ sinh thái này: chuyển trọng tâm từ điều trị sang chủ động phòng bệnh, từ chăm sóc theo từng đợt sang quản lý sức khỏe liên tục. Khi đó, dịch vụ y tế người già không chỉ là khám chữa bệnh, mà còn gồm theo dõi bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, hỗ trợ dinh dưỡng và bảo đảm an toàn trong sinh hoạt. Đây cũng là cách nhìn thực tế hơn về sức khỏe: không chỉ kéo dài tuổi thọ mà còn kéo dài thời gian sống khỏe. Nếu thiếu tiêu chuẩn chất lượng, phối hợp giữa các bên và giám sát chuyên môn, việc huy động thêm doanh nghiệp có thể làm số lượng dịch vụ tăng mà người cao tuổi vẫn không nhận được chăm sóc phù hợp.
Khả năng chi trả quyết định ai được tiếp cận
Mở rộng dịch vụ mà bỏ qua khả năng chi trả sẽ tạo ra một thị trường chỉ dành cho người khá giả. Chi phí chăm sóc dài hạn có thể vượt quá khả năng của nhiều gia đình; vì vậy, mô hình cần có nhiều mức dịch vụ và chi phí, tránh dồn nguồn lực vào phân khúc cao cấp trong khi người thu nhập thấp bị bỏ lại. Không phải ai cũng cần sống tại viện dưỡng lão, và điều kiện kinh tế giữa các gia đình khác nhau. Điều cần thiết là khảo sát nhu cầu thật, thiết kế dịch vụ theo điều kiện tiếp cận, chú ý cả người nghỉ hưu và nhóm thu nhập thấp. Bảo hiểm và chính sách an sinh có thể chia sẻ một phần rủi ro, nhưng không thay thế được việc cung cấp lựa chọn phù hợp với từng hoàn cảnh.
Mô hình chăm sóc nên trải từ hỗ trợ tại nhà, chăm sóc ban ngày, phục hồi chức năng tại cộng đồng đến cơ sở chăm sóc dài hạn, để gia đình chọn theo sức khỏe và hoàn cảnh. Trước mắt, chăm sóc tại gia đình vẫn cần được ưu tiên, song phải có nhân lực được đào tạo, hướng dẫn chuyên môn và dịch vụ hỗ trợ đáng tin cậy. Theo định hướng được nêu tại tọa đàm, cần huy động doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng phát triển cơ sở chăm sóc dài hạn, trung tâm ban ngày, dịch vụ tại nhà, phục hồi chức năng, công nghệ hỗ trợ và dinh dưỡng. Huy động vốn là cần thiết, nhưng chỉ bền vững khi đi cùng mô hình vận hành hiệu quả và mức phí người cao tuổi có thể tiếp cận.
Đổi mới để chăm sóc đúng nhu cầu, không chỉ mở rộng thị trường
Đổi mới đáng giá không nằm ở việc xây thêm thật nhiều cơ sở, mà ở khả năng đưa đúng loại hỗ trợ đến đúng người. Một người còn tự chủ có thể cần theo dõi sức khỏe và sinh hoạt cộng đồng; người sống chung với bệnh mạn tính có thể cần quản lý liên tục; người suy giảm vận động cần phục hồi chức năng và trợ giúp hằng ngày. Thiết kế dịch vụ theo các mức nhu cầu như vậy vừa tránh coi viện dưỡng lão là lựa chọn duy nhất, vừa giúp gia đình không phải chờ đến khi khủng hoảng mới tìm trợ giúp. Công nghệ có thể hỗ trợ theo dõi và kết nối, nhưng không thay thế chăm sóc trực tiếp, sự phối hợp chuyên môn hay quyền lựa chọn của người cao tuổi.
Kinh tế bạc chỉ trở thành trụ cột an sinh nếu người cao tuổi được hưởng lợi từ chất lượng tốt hơn, chứ không chỉ trở thành một nhóm khách hàng mới. Điều đó đòi hỏi quản lý sức khỏe liên tục, mạng lưới tại nhà và cộng đồng, nhiều mức dịch vụ, cùng chính sách bảo đảm khả năng chi trả. Cơ hội thị trường là có thật, nhưng tiêu chí thành công phải là khả năng tiếp cận và chất lượng sống của người già. Khi dịch vụ được xây dựng từ nhu cầu thực tế, phối hợp giữa y tế, gia đình và xã hội, già hóa dân số sẽ bớt là áp lực và trở thành động lực cho một hệ thống chăm sóc nhân văn, bền vững hơn.
