Từ nền tảng chính trị đến động lực phát triển
Hợp tác Việt Nhật là quá trình hai nước kết nối nguồn lực, công nghệ và con người để cùng nâng cao năng lực phát triển, đồng thời đóng góp cho hòa bình và ổn định khu vực. Chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân diễn ra khi Việt Nam đặt yêu cầu cao hơn về tăng trưởng, chất lượng kinh tế và năng lực tự chủ; vì vậy, giá trị của chuyến đi cần được đo bằng những chương trình có thể thực hiện, không chỉ bằng tuyên bố chính trị.
Quan hệ Việt Nhật có nền tảng hơn nửa thế kỷ vun đắp và khuôn khổ Đối tác Chiến lược Toàn diện được thiết lập tháng 11/2023. Nay, hai bên cùng coi đổi mới sáng tạo và chất lượng nhân lực là động lực tương lai: Việt Nam thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, còn Nhật Bản tìm kiếm động lực tăng trưởng gắn với khoa học, công nghệ và năng lực cạnh tranh. Sự hội tụ này tạo lý do rõ ràng để mở rộng hợp tác, nhưng cũng đặt ra thước đo: vốn và công nghệ phải giúp doanh nghiệp, người lao động trong nước trưởng thành hơn.
Công nghệ, nghiên cứu và nhân lực phải đi cùng nhau
Bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa là những hướng có thể đưa hợp tác vượt khỏi mô hình đầu tư đơn thuần. Nhật Bản có thế mạnh công nghệ và đào tạo; Việt Nam cần nâng năng suất, chất lượng nhân lực và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Muốn tạo lợi ích lâu dài, dự án nên gắn doanh nghiệp với trường đại học, viện nghiên cứu và nhà cung ứng trong nước, để kỹ sư được rèn nghề, nghiên cứu giải quyết bài toán thực tế, còn doanh nghiệp có năng lực nhận những đơn hàng phức tạp hơn.
Một kế hoạch cụ thể được nêu trong khuôn khổ chuyến thăm là công bố thêm sáu đề tài nghiên cứu chung, bên cạnh năm cặp trường đại học đang hợp tác; nguồn tin cũng đề cập mục tiêu đào tạo 250 tiến sĩ bán dẫn cho Việt Nam tại các trường đại học Nhật Bản. Những con số này đáng chú ý vì chúng chuyển tham vọng công nghệ thành đầu việc có thể theo dõi. Tuy nhiên, kết quả sẽ phụ thuộc vào việc nghiên cứu có gắn với nhu cầu doanh nghiệp hay không và người học có cơ hội làm việc, phát triển nghề nghiệp sau đào tạo hay không.
Với người lao động, hợp tác chỉ thành công khi đi kèm kỹ năng, ngôn ngữ, hiểu biết pháp luật và bảo đảm quyền lợi. Ở địa phương, đào tạo, dự án nông nghiệp hay hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ có thể đem lại thay đổi sát với đời sống hơn những cam kết ở cấp cao.
An ninh kinh tế đặt năng lượng và chuỗi cung ứng vào trọng tâm
An ninh kinh tế là phép thử thực chất của quan hệ song phương trong bối cảnh chuỗi cung ứng biến động và cạnh tranh công nghệ gia tăng. Lãnh đạo hai nước đã nhất trí thúc đẩy hợp tác về năng lượng, khoáng sản quan trọng, trí tuệ nhân tạo và bán dẫn tại cuộc gặp cấp cao tháng 5/2026; các nhà ngoại giao Nhật Bản cũng xác định nội dung này là điểm nổi bật trong chương trình nghị sự. Đây không phải một danh mục ngành nghề rời rạc: nguồn điện ổn định và nguyên liệu thiết yếu quyết định khả năng duy trì sản xuất, còn công nghệ then chốt ảnh hưởng trực tiếp đến sức cạnh tranh và năng lực tự chủ.
Lợi ích hai bên bổ sung cho nhau. Việt Nam cần hạ tầng, công nghệ và nguồn cung tin cậy để phục vụ tăng trưởng; Nhật Bản muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng và có thêm đối tác ổn định. Vì thế, dự án đáng ưu tiên không chỉ là dự án lớn, mà là dự án giúp nâng năng lực trong nước, chuyển giao tri thức và giảm điểm nghẽn sản xuất. Nếu chỉ mở rộng đầu tư mà không tạo thêm nhà cung ứng đủ sức tham gia, hợp tác sẽ khó củng cố khả năng chống chịu của cả hai nền kinh tế.
Tầm nhìn này còn gắn với phối hợp khu vực và giao lưu nhân dân. Chuyến thăm được kỳ vọng kết nối tin cậy chính trị với liên kết kinh tế, công nghệ và hợp tác địa phương, đồng thời góp phần vào hòa bình, ổn định. Đó là cách để an ninh kinh tế không bị thu hẹp thành chuyện nguyên liệu hay nhà máy, mà trở thành nền tảng của quan hệ bền vững.
Cam kết cần được kiểm chứng bằng việc làm tiếp nối
Chuyến thăm tạo cơ hội thống nhất ưu tiên; phần khó hơn bắt đầu sau các cuộc gặp. Cơ quan nhà nước cần cải thiện thủ tục và áp dụng quy định nhất quán; doanh nghiệp cần xác định rõ trách nhiệm, nguồn lực và tiến độ; địa phương cần đưa hợp tác đến gần hơn với người dân và doanh nghiệp nhỏ. Những điều cụ thể như giải quyết hồ sơ đúng hẹn, lắng nghe vướng mắc và đào tạo sát nhu cầu sẽ củng cố niềm tin của đối tác hơn những lời hứa chung.
Các bước tiếp theo đã có mốc để hướng tới: những đề tài nghiên cứu chung dự kiến được công bố trong chuyến thăm, còn việc Việt Nam đảm nhiệm vai trò Chủ tịch CPTPP năm 2026 và chuẩn bị đăng cai APEC năm 2027 mở thêm cơ hội phối hợp. Kết quả chuyến đi vì vậy phải được đánh giá qua việc các cơ quan, doanh nghiệp và địa phương có thực hiện cam kết hay không.
Nhìn tổng thể, chuyến thăm Nhật Bản có thể mở rộng hợp tác Việt Nhật từ chính trị và thương mại sang công nghệ, nhân lực, năng lượng, khoáng sản, nghiên cứu và kết nối cộng đồng. Ý nghĩa lớn nhất không nằm ở số lĩnh vực được nhắc đến, mà ở khả năng biến tầm nhìn chung thành năng lực mới cho cả hai nước. Nếu các dự án tạo việc làm có kỹ năng, nâng cấp doanh nghiệp trong nước và làm chuỗi cung ứng đáng tin cậy hơn, quan hệ Việt Nhật sẽ có thêm nền tảng vững chắc cho chặng đường tiếp theo.
