Giảm tiền kiểm là thay đổi lớn, nhưng hậu kiểm mới là phép thử
Đánh giá tác động môi trường là bước xem xét trước khi triển khai dự án nhằm nhận diện, dự báo ảnh hưởng đến môi trường và xác định biện pháp kiểm soát, giảm thiểu tác động. Sáng 21.11, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường với 481 đại biểu tán thành, không có đại biểu phản đối và 1 đại biểu không biểu quyết; tổng cộng 482 đại biểu tham gia biểu quyết. Đáng chú ý, luật cắt giảm nhiều đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường và giấy phép môi trường, đồng thời chuyển thêm dự án sang đăng ký môi trường. Đây là hướng cải cách đáng ủng hộ nếu thủ tục trước khi đầu tư đang gây vướng mắc không cần thiết. Nhưng giảm tiền kiểm chỉ có ý nghĩa khi cơ quan quản lý đủ sức phát hiện vi phạm, buộc khắc phục và quy trách nhiệm rõ ràng sau đó. Nếu không, đơn giản hóa thủ tục có thể trở thành giảm khả năng phòng ngừa.
Miễn đánh giá không đồng nghĩa miễn trách nhiệm
Điểm thay đổi dễ thấy là dự án thứ cấp trong khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung hoặc cụm công nghiệp có thể được miễn đánh giá tác động môi trường khi hạ tầng đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường và khu, cụm đã hoàn tất thủ tục liên quan. Giấy phép môi trường được giới hạn ở những dự án thứ cấp phát sinh nhiều khí thải; các dự án có nguồn khí thải lớn, xử lý chất thải nguy hại hoặc sử dụng phế liệu nhập khẩu vẫn thuộc diện phải được cấp phép. Cách làm này có thể giúp doanh nghiệp bớt lặp lại thủ tục và tạo thuận lợi thu hút đầu tư vào khu, cụm công nghiệp, trong khi các rủi ro đáng kể vẫn cần kiểm soát. Tuy nhiên, điều kiện miễn phải được áp dụng chặt: nếu hạ tầng xử lý yếu hoặc việc kiểm tra không theo sát, tác động từ nhiều dự án riêng lẻ có thể cộng dồn mà không được nhận diện kịp thời.

Hậu kiểm cần dữ liệu, nhân lực và trách nhiệm rõ ràng
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đi cùng nâng cao năng lực giám sát và xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức liên quan. Dự thảo bổ sung cơ chế giám sát theo mức độ rủi ro, dựa trên dữ liệu môi trường kết hợp kiểm tra thực địa; mức độ giám sát cũng được phân tầng theo nguy cơ và đối tượng phải quan trắc tự động, liên tục. Đây là phần quyết định cải cách có bảo vệ được môi trường hay không: dữ liệu phải liên thông, đủ tin cậy, còn cơ quan thực thi cần người có chuyên môn và quyền xử lý khi phát hiện sai phạm. Luật cũng phân định trách nhiệm của địa phương trong ô nhiễm thuộc phạm vi quản lý và cơ chế phối hợp với vấn đề liên tỉnh. Với ô nhiễm không dừng ở ranh giới hành chính, phân cấp mà thiếu phối hợp sẽ dễ tạo khoảng trống trách nhiệm.

Chỉnh lý tại Quốc hội đặt trọng tâm vào khoảng trống thực thi
Quy định mới là kết quả của quá trình tiếp thu, chỉnh lý sau nhiều ý kiến từ Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan thẩm tra và đại biểu tại các phiên thảo luận ở tổ, hội trường trong kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI. Chiều 13/11, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc giải trình, tiếp thu và hoàn thiện dự thảo. Những nội dung được quan tâm gồm tiêu chí môi trường, yếu tố nhạy cảm, phân quyền và cách xử lý ô nhiễm liên vùng, liên tỉnh. Bối cảnh này cho thấy bài toán không chỉ là giảm số dự án phải đánh giá tác động môi trường, mà còn là khắc phục vướng mắc khi địa phương thẩm định, cấp phép và phối hợp giám sát dự án có ảnh hưởng vượt địa giới. Sau khi luật được thông qua, hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc hoàn thiện hướng dẫn, xây dựng dữ liệu môi trường thống nhất và bố trí đủ năng lực thực thi. Cắt thủ tục là bước đầu; hậu kiểm mới là cam kết cần được chứng minh bằng hành động.






