Mở lối để tài sản sáng tạo tham gia huy động vốn
Quyền sở hữu trí tuệ là quyền hợp pháp đối với thành quả sáng tạo, có thể mang giá trị kinh tế và được khai thác qua chuyển nhượng, cấp quyền sử dụng hoặc các giao dịch khác. Sáng 24-10, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình Quốc hội dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đề xuất cho phép dùng quyền này để góp vốn và làm tài sản bảo đảm trong quan hệ tín dụng. Đây là bước đi đáng chú ý: doanh nghiệp sáng tạo không nên bị giới hạn ở nhà xưởng, máy móc hay bất động sản mới có thể chứng minh năng lực huy động vốn. Theo Điều 11 của dự thảo, quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa có thể được đưa vào quan hệ tín dụng. Tuy nhiên, đề xuất tạo cơ sở pháp lý chứ không buộc ngân hàng phải nhận mọi tài sản trí tuệ hoặc chấp thuận giá trị do doanh nghiệp tự đưa ra.
Nếu được thiết kế và thực thi tốt, cơ chế này có thể giúp doanh nghiệp biến bản quyền, nhãn hiệu hay những quyền khai thác hợp pháp thành nguồn lực phục vụ sản xuất, kinh doanh, thay vì để chúng nằm ngoài bảng cân đối huy động vốn. Nhưng quyền trên giấy chỉ có ích khi có thể chứng minh chủ thể sở hữu, phạm vi quyền và khả năng khai thác. Vì thế, góp vốn bằng tài sản trí tuệ không thể chỉ là một câu chữ được bổ sung vào luật: nó cần quy trình xác minh, thẩm định và xử lý giao dịch đủ rõ để các bên cùng tin cậy.
Giảm thủ tục là cần, minh bạch mới tạo niềm tin
Đề xuất về vốn đi cùng hướng sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ nhằm giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho giao dịch quyền và khai thác giá trị tài sản trí tuệ. Tại hội thảo góp ý do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức, các nội dung được bàn thảo bao gồm xác lập, chuyển giao và khai thác quyền. Dự thảo sửa đổi dự kiến bãi bỏ 18 thủ tục hành chính và cắt giảm 5 điều kiện kinh doanh; trong số thủ tục dự kiến bỏ, có 16 thủ tục về giám định sở hữu trí tuệ và 2 thủ tục liên quan đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền. Đây là hướng cải cách hợp lý: thủ tục rườm rà làm tăng độ trễ và chi phí giao dịch, cản trở việc đưa quyền vào hoạt động kinh doanh.
Song giảm thủ tục không đồng nghĩa giảm yêu cầu an toàn pháp lý. Nếu hợp đồng có hiệu lực giữa các bên trước khi thông tin chuyển nhượng được cập nhật công khai, bên thứ ba có thể khó biết quyền đã đổi chủ hay chưa; rủi ro một tài sản được giao dịch nhiều lần cũng cần được phòng ngừa. Các luật sư tại hội thảo kiến nghị công khai tình trạng tiếp nhận và giải quyết hồ sơ trên hệ thống trực tuyến. Đó là điều kiện thực tế để doanh nghiệp và nhà đầu tư kiểm tra quyền trước khi giao kết. Hội thảo được tổ chức nhằm góp ý, phản biện các dự án luật trước khi trình Quốc hội khóa XVI xem xét tại Kỳ họp thứ hai; vì vậy, những cơ chế công khai và hậu kiểm cần được tính ngay trong quá trình hoàn thiện quy định.
Nút thắt quyết định vẫn là định giá
Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở việc gọi quyền sở hữu trí tuệ là tài sản, mà ở câu hỏi tài sản ấy đáng giá bao nhiêu và có thể tạo dòng thu nhập nào. Định giá tài sản trí tuệ khó hơn định giá nhiều tài sản hữu hình vì giá trị phụ thuộc vào phạm vi quyền, thời hạn bảo hộ, khả năng khai thác, thị trường và nguy cơ tranh chấp. Theo dự thảo, tổ chức tín dụng có thể tham khảo chứng thư và báo cáo thẩm định giá của doanh nghiệp thẩm định giá, nhưng quyết định nhận tài sản bảo đảm, xác định giá trị và cấp tín dụng vẫn thuộc thẩm quyền của tổ chức tín dụng. Cách tiếp cận này là cần thiết: báo cáo thẩm định cung cấp căn cứ, không thể thay thế việc đánh giá rủi ro của bên cho vay.
Muốn thương mại hóa tài sản trí tuệ, cần nâng năng lực thẩm định và tạo dữ liệu tham chiếu đủ tin cậy, thay vì kỳ vọng một công thức chung có thể định giá mọi quyền. Dự thảo nêu chính sách hỗ trợ nâng cao năng lực xác định giá trị quyền trong các ngành công nghiệp văn hóa; đồng thời, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch dự kiến định kỳ công bố thông tin tổng hợp về thị trường giao dịch quyền để tham chiếu khi định giá, góp vốn, giao dịch bảo đảm và chuyển nhượng. Nếu dữ liệu này đủ cập nhật và có thể kiểm chứng, doanh nghiệp sẽ có cơ sở thương lượng tốt hơn, còn bên cho vay có thêm căn cứ nhận diện rủi ro. Thiếu năng lực định giá, quyền hợp pháp vẫn có thể không chuyển thành giá trị thương mại.
Biến quyền thành giá trị đòi hỏi cả hệ sinh thái
Cơ chế mới chỉ phát huy tác dụng khi các mắt xích pháp lý đi cùng nhau: quyền được xác lập rõ, giao dịch được cập nhật, giá trị được thẩm định và tài sản bảo đảm có thể xử lý khi cần. Dự thảo dự kiến kết nối thông tin đăng ký biện pháp bảo đảm với Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia và cập nhật vào Cơ sở dữ liệu công nghiệp văn hóa. Đây là hướng đáng ủng hộ, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào độ đầy đủ, chính xác và kịp thời của dữ liệu. Khi doanh nghiệp giải thể, phục hồi hoặc phá sản, dự thảo cũng tính đến phương án xử lý quyền; nếu nhiều phương án có giá trị tài chính tương đương, ưu tiên tiếp tục khai thác quyền qua chuyển nhượng, chuyển quyền sử dụng hoặc hình thức hợp pháp khác cho doanh nghiệp có khả năng khai thác. Cách xử lý này giữ lại tiềm năng kinh tế và văn hóa thay vì chỉ chăm chăm thu hồi giá trị tức thời.
Sửa luật để giảm thủ tục là bước mở đường, còn thương mại hóa tài sản trí tuệ cần thêm minh bạch thông tin, chất lượng thẩm định và cơ chế bảo vệ các bên giao dịch. Doanh nghiệp cũng phải chủ động hoàn thiện hồ sơ chứng minh quyền và khả năng khai thác; ngân hàng cần tiêu chí đánh giá phù hợp với loại tài sản này; cơ quan quản lý phải bảo đảm dữ liệu có thể tra cứu. Nếu thiếu một trong các điều kiện ấy, quyền sở hữu trí tuệ vẫn chỉ là tiềm năng khó chuyển thành vốn. Kết luận, cho phép quyền trí tuệ góp vốn và bảo đảm khoản vay là hướng đi đúng, nhưng định giá đáng tin cậy và giao dịch minh bạch mới là điều quyết định cơ chế có tạo ra nguồn vốn thực chất hay không.
