Từ đối tác sản xuất đến đối tác đồng sáng tạo
Hợp tác công nghệ Việt Nhật là cách hai nước cùng nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ, thay vì chỉ chuyển giao kỹ thuật hoặc sản xuất theo thiết kế có sẵn. Đây là thay đổi quan trọng về vai trò của Việt Nam trong quan hệ kinh tế song phương: từ nơi tiếp nhận và ứng dụng sang đối tác tham gia tạo ra sản phẩm và tri thức.
Sáng 9/11, trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam dự Diễn đàn Công tư về hợp tác kinh tế và khoa học – công nghệ tại Tokyo. Thông điệp của diễn đàn rõ ràng: đưa đồng sáng tạo công nghệ thành động lực mới, gắn nghiên cứu với phát triển sản phẩm và thương mại hóa. Hướng đi này có sức nặng bởi quan hệ hai nước đã có nền tảng hợp tác lâu dài, còn khoa học – công nghệ đang được xác định là động lực tăng trưởng mới.
Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045 và xem khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số cùng nguồn nhân lực chất lượng cao là các động lực nâng năng suất và sức cạnh tranh. Nhật Bản là đối tác kinh tế quan trọng hàng đầu và nhà cung cấp vốn hỗ trợ phát triển chính thức lớn nhất của Việt Nam. Vì vậy, chuyển từ hợp tác kỹ thuật sang nghiên cứu chung Việt Nhật không chỉ là lựa chọn công nghệ, mà còn phù hợp với nhu cầu phát triển của cả hai bên.
Các thế mạnh bổ trợ có thể tạo chuỗi giá trị mới
Điểm đáng chú ý trong định hướng tại diễn đàn là sự bổ trợ giữa hai nền kinh tế. Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, tài chính, quản trị, tiêu chuẩn chất lượng và mạng lưới thị trường toàn cầu; Việt Nam có nguồn nhân lực năng động, thị trường giàu tiềm năng và vị trí trong mạng lưới sản xuất khu vực. Nếu chỉ duy trì mô hình nhà đầu tư nước ngoài thiết kế còn doanh nghiệp trong nước chủ yếu gia công, phần giá trị lớn hơn sẽ khó ở lại Việt Nam. Đồng nghiên cứu và cùng phát triển sản phẩm mở ra cơ hội thay đổi điều đó.
Lãnh đạo Việt Nam đề nghị hai nước xây dựng trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm và chương trình công nghệ chung, đồng thời gắn hoạt động nghiên cứu với nhu cầu sản xuất và thị trường. Các lĩnh vực được ưu tiên gồm trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng sạch và công nghiệp thông minh. Đây không chỉ là danh sách ngành đang được quan tâm: chúng là những hướng có thể kết nối nghiên cứu, thiết kế, chế tạo và thương mại hóa thành chuỗi giá trị công nghệ chung.
Định hướng cũng đòi hỏi doanh nghiệp Nhật Bản mở rộng đầu tư chất lượng cao và hợp tác sâu hơn với doanh nghiệp Việt Nam trong nghiên cứu, thiết kế, công nghiệp hỗ trợ, sản xuất thông minh và quản trị. Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp Việt Nam phải nâng năng lực công nghệ, chất lượng sản phẩm và tiêu chuẩn quản trị để từng bước đảm nhận khâu có giá trị gia tăng cao hơn. Nếu thiếu bước tiến này, lời kêu gọi đồng sáng tạo sẽ khó vượt khỏi phạm vi tuyên bố.
Bán dẫn là phép thử đầu tiên của lời hứa
Việc triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu chung về bán dẫn trong năm 2026 là dấu mốc cụ thể cho bước chuyển được nêu tại diễn đàn. Giá trị của mốc này không nằm ở việc có thêm một lĩnh vực hợp tác, mà ở khả năng chứng minh hai bên có thể cùng xác định bài toán, nghiên cứu, phát triển công nghệ và đưa kết quả đến gần sản xuất. Đây sẽ là phép thử thực tế cho mô hình hợp tác mới.
Tầm nhìn được đặt ra rộng hơn bán dẫn: trong những thập kỷ tới, hai nước hướng tới cùng sáng tạo công nghệ mới, phát triển ngành công nghiệp mới và kiến tạo chuỗi giá trị có tính tự chủ, bền vững, sức chống chịu cao. So với giai đoạn trước, khi hợp tác tập trung vào công trình và ngành sản xuất, trọng tâm nay chuyển sang năng lực thiết kế, nghiên cứu và làm chủ công nghệ. Đó là tham vọng hợp lý, nhưng thành công sẽ phụ thuộc vào việc các chương trình chung có gắn được với năng lực doanh nghiệp và thị trường hay không.
Diễn đàn cũng công bố Năm Hợp tác du lịch Việt Nam – Nhật Bản 2027–2028, cho thấy quan hệ song phương tiếp tục được mở rộng trên nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, với mục tiêu nâng tầm liên kết kinh tế, thước đo quyết định của hợp tác công nghệ vẫn là mức độ tham gia thực chất của doanh nghiệp Việt Nam vào nghiên cứu, thiết kế và các khâu giá trị cao.
Thành công phải được đo bằng năng lực cùng tạo ra
Lời kêu gọi chuyển từ tiếp nhận công nghệ sang đồng sáng tạo đặt ra một kỳ vọng lớn hơn cho cả hai phía. Nhật Bản cần đưa thế mạnh về công nghệ, tiêu chuẩn và thị trường vào các dự án hợp tác thực chất; Việt Nam cần chuẩn bị nhân lực, doanh nghiệp và năng lực quản trị để tham gia từ khâu nghiên cứu, chứ không chỉ ở công đoạn sản xuất. Khi hai việc này song hành, hợp tác mới có thể hình thành ngành công nghiệp mới thay vì chỉ mở rộng quy mô của mô hình cũ.
Bởi vậy, chuỗi giá trị công nghệ chung không nên được hiểu đơn thuần là thêm một mắt xích sản xuất tại Việt Nam. Mục tiêu đáng theo đuổi là cùng tạo ra sản phẩm, cùng phát triển năng lực và cùng thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Các nhiệm vụ bán dẫn năm 2026 là điểm khởi đầu hữu hình; còn thành công dài hạn sẽ được quyết định bởi việc những chương trình hợp tác có giúp doanh nghiệp Việt Nam đảm nhận nhiều khâu có giá trị cao hơn hay không.
