Từ thu hút vốn sang cùng tạo giá trị
Chuỗi giá trị Việt Nhật là mạng lưới hợp tác trong đó doanh nghiệp hai nước cùng tham gia thiết kế, nghiên cứu, sản xuất và nâng cấp sản phẩm, thay vì chỉ trao đổi nguyên liệu hay thuê gia công. Trước thềm chuyến thăm chính thức Nhật Bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trả lời phỏng vấn NHK, khẳng định Nhật Bản là một trong những đối tác chiến lược toàn diện quan trọng hàng đầu và lâu dài của Việt Nam. Ông kêu gọi doanh nghiệp Nhật mở rộng đầu tư, nghiên cứu phát triển sản phẩm ngay tại Việt Nam, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị. Đây là lời mời chuyển trọng tâm từ quy mô vốn sang chất lượng liên kết. Nếu doanh nghiệp Việt chỉ đứng ngoài khâu quyết định công nghệ và tiêu chuẩn, tăng trưởng thương mại sẽ chưa đủ để tạo năng lực sản xuất vững chắc.
Bối cảnh khiến lời kêu gọi này có sức nặng là sự bất định ngày càng tăng trong môi trường quốc tế. Trong hoàn cảnh ấy, dựa vào một vài mắt xích bên ngoài khiến cả nhà đầu tư lẫn nhà cung ứng dễ tổn thương trước gián đoạn. Vì vậy, việc doanh nghiệp Nhật đầu tư cần đi cùng chuyển giao tri thức, phát triển nhà cung ứng và hoạt động nghiên cứu tại chỗ. Đó không chỉ là yêu cầu dành cho phía Nhật; doanh nghiệp Việt cũng phải chủ động đáp ứng tiêu chuẩn, đầu tư vào kỹ thuật và chứng minh khả năng giao hàng ổn định. Nếu thiếu những cam kết cụ thể từ cả hai phía, lời kêu gọi hợp tác sẽ dừng ở tuyên bố thay vì làm thay đổi vị trí của doanh nghiệp Việt trong chuỗi.
Doanh nghiệp Việt phải bước vào những khâu khó hơn
Tham gia sâu hơn không có nghĩa chỉ bán thêm linh kiện. Doanh nghiệp Việt cần hướng tới các công đoạn tạo giá trị cao hơn: thiết kế, thử nghiệm, cải tiến quy trình, kiểm soát chất lượng và phát triển sản phẩm cùng đối tác. Đây là bước chuyển khó, bởi nó đòi hỏi năng lực kỹ thuật, quản trị và nhân lực mà không thể hình thành bằng một hợp đồng gia công ngắn hạn. Lời kêu gọi doanh nghiệp Nhật đưa nghiên cứu phát triển vào Việt Nam vì thế nên được hiểu như cơ hội mở cửa phòng nghiên cứu và quy trình quyết định cho đối tác nội địa, chứ không chỉ mở rộng nhà máy. Ngược lại, doanh nghiệp Việt cần đưa ra kế hoạch nâng cấp rõ ràng, từ đội ngũ kỹ sư đến quản trị dữ liệu và năng suất, để chứng minh mình có thể đảm nhận trách nhiệm lớn hơn.
Các lĩnh vực được nêu gồm công nghiệp tiên tiến, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và năng lượng sạch; hợp tác trong những lĩnh vực này cần gắn với đào tạo nhân lực, nâng năng lực công nghệ và quản trị. Đây là hướng đi hợp lý, nhưng không thể kỳ vọng chỉ một dự án sẽ tạo ra hệ sinh thái. Doanh nghiệp cần xây dựng quan hệ lâu dài với trường nghề, đại học và nhà cung ứng; phía Nhật cần có cơ chế để chuyên gia cùng làm việc, hướng dẫn và phát triển sản phẩm tại Việt Nam. Việc người Việt học tập, làm việc tại Nhật có cơ hội tích lũy tri thức, nâng tay nghề, phát triển sự nghiệp và được bảo đảm quyền lợi cũng quan trọng không kém. Năng lực chỉ ở lại khi người lao động có cơ hội vận dụng và tiếp tục tiến bộ.
Tự chủ phải được đo bằng năng lực thực tế
Nâng cao năng lực tự chủ không đồng nghĩa khép mình hay thay thế mọi đối tác nước ngoài. Ý nghĩa thiết thực hơn là doanh nghiệp và nền kinh tế có thêm khả năng lựa chọn công nghệ, phát triển sản phẩm, xử lý gián đoạn và duy trì sản xuất khi điều kiện bên ngoài thay đổi. Hợp tác với Nhật Bản có thể giúp Việt Nam tiến gần mục tiêu đó nếu tri thức, kỹ năng và năng lực quản trị được tích lũy tại doanh nghiệp trong nước. Nếu chỉ nhập máy móc, còn khâu nghiên cứu, thiết kế và quyết định vẫn nằm ngoài Việt Nam, mức độ phụ thuộc sẽ ít thay đổi. Vì vậy, mỗi dự án nên xác định rõ doanh nghiệp Việt sẽ học được gì, đảm nhiệm thêm công đoạn nào và có lộ trình phát triển ra sao. Tự chủ cần được nhìn thấy trong năng lực làm chủ công việc, không chỉ trong khẩu hiệu.
Việt Nam cam kết xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định, có khả năng dự báo và xử lý kịp thời những vướng mắc chính đáng của doanh nghiệp; niềm tin cần được vun đắp bằng kết quả cụ thể của từng dự án. Phần việc ấy đòi hỏi chính sách nhất quán, còn doanh nghiệp cần minh bạch về kế hoạch và kiên trì đầu tư dài hạn. Người lao động cũng phải nhận được lợi ích hữu hình: kỹ năng tốt hơn, việc làm chất lượng hơn và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Thông điệp về hiệu quả hội nhập gắn với năng suất cao hơn, doanh nghiệp vững mạnh hơn và việc làm tốt hơn cho người dân làm rõ thước đo cuối cùng của hợp tác.
Từ lời kêu gọi đến những dự án cùng có lợi
Bước tiếp theo là biến định hướng chung thành ưu tiên hợp tác dài hạn và những dự án có mục tiêu rõ ràng; ông Tô Lâm bày tỏ mong muốn cùng lãnh đạo Nhật Bản làm sâu sắc niềm tin, thống nhất các ưu tiên và tạo động lực mới cho quan hệ đối tác. Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc xác định lĩnh vực Việt Nam có khả năng nâng cấp nhà cung ứng, lựa chọn đối tác cùng nghiên cứu sản phẩm, rồi gắn kế hoạch đào tạo với các mốc chuyển giao công việc cụ thể. Nhà đầu tư Nhật cần nhìn doanh nghiệp Việt như đối tác có thể trưởng thành, thay vì chỉ là lựa chọn chi phí. Doanh nghiệp Việt, về phần mình, phải đầu tư trước vào con người, chất lượng và quản trị để không bỏ lỡ cơ hội.
Hợp tác chỉ bền vững khi cả hai phía cùng thu được giá trị: doanh nghiệp Nhật có đối tác đáng tin cậy và cơ sở phát triển sản phẩm; doanh nghiệp Việt tăng năng lực, tiến lên những khâu có hàm lượng tri thức cao hơn; người lao động có việc làm và con đường nghề nghiệp tốt hơn. Tầm nhìn được nêu là đồng hành, đồng kiến tạo, tự chủ chiến lược và cùng có lợi. Kết luận cần rõ ràng: muốn chuỗi giá trị Việt Nhật thực sự nâng cấp, vốn đầu tư phải kéo theo nghiên cứu, kỹ năng và cơ hội để doanh nghiệp Việt cùng quyết định cách tạo ra sản phẩm. Đó mới là nền tảng để hội nhập đem lại năng lực tự chủ thay vì chỉ tăng sản lượng.
