Nguồn vốn lớn, tiến độ vẫn là dấu hỏi
Giải ngân khoa học công nghệ là quá trình chuyển dự toán ngân sách thành nhiệm vụ nghiên cứu, hoạt động đổi mới, hạ tầng số và sản phẩm có thể tạo giá trị kinh tế - xã hội. Đến ngày 26/10/2026, tổng dự toán dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đạt 52.680,28 tỷ đồng; mới 21.693,48 tỷ đồng được giải ngân, tương đương 41,18%. Khoảng 30.987 tỷ đồng còn lại không chỉ là con số trên sổ sách: đó là nguồn lực chưa chuyển thành dự án, công nghệ hay dịch vụ cụ thể. Năm ngân sách chỉ còn hơn hai tháng, nên phần việc dồn lại đặt ra sức ép rõ rệt. Tỷ lệ giải ngân tăng từ 14,78% ngày 12/5 lên 23,19% ngày 15/6 và 41,18% vào cuối tháng 10, nhưng nhịp cải thiện ấy chưa đủ để xem nhẹ quy mô tồn đọng.
Nút thắt không chỉ nằm ở thủ tục
Thủ tục là một phần lời giải, nhưng không thể giải thích toàn bộ tiến độ chậm. Hành lang pháp lý về tài chính, quản lý nhiệm vụ và quyền sở hữu kết quả nghiên cứu đã được bổ sung nhanh trong năm 2025-2026; một số quy trình tiền kiểm cũng được đơn giản hóa. Khi cùng chịu khuôn khổ chung mà các địa phương có kết quả khác nhau, năng lực chuẩn bị nhiệm vụ, tổ chức thực hiện, chủ đầu tư và mức độ quyết liệt của người đứng đầu trở thành những yếu tố khó né tránh. Đến cuối tháng 10, khối địa phương giải ngân 38,49% dự toán, thấp hơn mức chung; trong đó khoa học, công nghệ đạt 47,15%, đổi mới sáng tạo 27,54% và chuyển đổi số 30,23%. Những con số này gợi ý một vấn đề về khả năng hấp thụ: có kinh phí đổi mới sáng tạo nhưng chưa chắc đã có đủ nhiệm vụ được chuẩn bị tốt để đưa vốn vào đúng việc.
Với đổi mới sáng tạo, phân biệt cơ chế “đặt hàng” để giải quyết bài toán công và “tài trợ” sáng kiến của doanh nghiệp cũng quan trọng không kém việc rút ngắn hồ sơ. Nếu xác định sai nhu cầu hoặc thiếu năng lực triển khai, thủ tục thông thoáng hơn vẫn không tự tạo ra dự án khả thi.
Tăng tốc phải đi cùng đầu ra
Đẩy nhanh giải ngân là cần thiết, nhưng biến tỷ lệ giải ngân thành mục tiêu duy nhất sẽ tạo động cơ chi cho kịp hạn thay vì chi đúng việc. Giá trị của ngân sách khoa học phải được nhìn qua công nghệ hình thành, sản phẩm được thương mại hóa, cơ sở dữ liệu vận hành, dịch vụ công tốt hơn và năng suất doanh nghiệp tăng lên. Đây cũng là những thay đổi người dân và doanh nghiệp có thể cảm nhận: thủ tục thuận tiện hơn, dịch vụ đáng tin cậy hơn, hoặc sản phẩm mới đi vào sử dụng. Kết quả giải ngân cùng sản phẩm đầu ra sẽ là căn cứ xem xét phân bổ ngân sách các năm sau; vì vậy, trách nhiệm không dừng ở việc hoàn tất chứng từ mà phải gắn với hiệu quả nhiệm vụ. Tăng tốc mà thiếu kiểm chứng đầu ra có thể làm đẹp báo cáo nhưng không giải quyết được câu hỏi cốt lõi: nguồn lực công đã tạo thêm giá trị gì?
Trong những tháng cuối năm, Bộ Khoa học và Công nghệ yêu cầu địa phương rà soát từng nhiệm vụ, xác định nguyên nhân chậm, chủ động ban hành quy trình thuộc thẩm quyền và làm việc nhiều hơn với doanh nghiệp, hiệp hội để thúc đẩy dự án đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Số liệu cần được cập nhật hằng tuần và đối soát với Kho bạc Nhà nước; khoản bổ sung đã xác định khó giải ngân có thể được đề xuất hủy dự toán hoặc hoàn trả để điều chuyển sang nhiệm vụ có khả năng hấp thụ tốt hơn. Đây là hướng xử lý thực tế hơn việc giữ vốn ở nơi không thể triển khai.
Kết luận: đo tiến độ bằng giá trị tạo ra
Hơn 30.000 tỷ đồng chưa được giải ngân là lời cảnh báo về khoảng cách giữa quyết tâm bố trí vốn và năng lực biến vốn thành việc làm cụ thể. Nút thắt cần được truy đến từng khâu: thủ tục nào còn gây chậm, nhiệm vụ nào chưa sẵn sàng, đơn vị nào thiếu năng lực thực hiện. Nhưng sức ép cuối năm không thể là cái cớ để hạ thấp yêu cầu về chất lượng. Điều đáng chờ đợi không phải một tỷ lệ giải ngân cao bằng mọi giá, mà là nguồn kinh phí được chuyển đúng lúc thành công nghệ, ứng dụng và dịch vụ có ích. Khi tốc độ đi cùng đầu ra kiểm chứng được, ngân sách mới thực sự trở thành động lực cho khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
