Hai tàu dầu bị vô hiệu hóa, thủy thủ được cho là đã bỏ tàu
Tàu dầu Hormuz là những tàu chở dầu đi qua tuyến hàng hải nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman, nơi trước xung đột có khoảng 20% lượng dầu khí toàn cầu lưu thông. Vụ việc được Iran mô tả cho thấy rủi ro trên tuyến này không còn là cảnh báo trừu tượng: ngày 23/10, Hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) nói hai siêu tàu dầu đi vào tuyến mà họ gọi là “trái phép” ở phía nam eo biển Hormuz và trúng thủy lôi. IRGC cho biết các vụ nổ nghiêm trọng cùng hỏa hoạn dữ dội tại khoang máy khiến cả hai tàu mất khả năng hoạt động, phải dừng lại. Theo lực lượng này, hai tàu chở tổng cộng 4,5 triệu thùng dầu thô và thủy thủ đoàn đã bỏ tàu gần bờ biển phía nam eo biển. Tuy nhiên, danh tính tàu và tình trạng từng thủy thủ không được nêu, nên không thể khẳng định thêm về thương vong.
Điểm cần phân biệt là thông tin về việc rời tàu không đồng nghĩa với một báo cáo xác nhận an toàn cho toàn bộ thủy thủ đoàn. Nguồn tin chỉ cho biết thủy thủ đã bỏ lại hai tàu; không cung cấp số người sơ tán, cách thức giải cứu hay liệu có ai bị thương. Tương tự, 4,5 triệu thùng là lượng dầu được cho là đang chở trên hai tàu, không phải lượng dầu đã được xác nhận là đã cháy hoặc tràn ra biển. Trong bối cảnh thủy lôi Hormuz được nhắc đến như nguyên nhân, những chi tiết còn thiếu khiến bức tranh về hậu quả con người và hàng hóa vẫn chưa đầy đủ.
Vụ cháy ngày 27/10 làm dày thêm chuỗi sự cố
Hai tàu ngày 23/10 không phải sự cố duy nhất được ghi nhận trong các bản tin cuối tháng. Ngày 27/10, Hải quân Iran cho biết một tàu chở dầu khác bốc cháy sau khi va phải thủy lôi ở phía đông eo biển Hormuz. Theo phía Iran, tàu đã tắt hệ thống định vị và tìm cách đi vào khu vực bị coi là vùng cấm, không an toàn khi chưa được cấp phép. Nhưng lực lượng này không công bố danh tính tàu, thông tin thương vong, mức độ thiệt hại hay bên chịu trách nhiệm rải thủy lôi. Vì vậy, không nên nhập vụ việc này làm một với hai siêu tàu dầu ngày 23/10: các nguồn mô tả thời điểm và vị trí khác nhau, đồng thời không xác nhận đây là cùng những con tàu.
Quy mô các sự cố khiến việc xem mỗi tàu chở dầu bốc cháy như một tai nạn riêng lẻ trở nên thiếu thuyết phục. Viện Washington về Chính sách Cận Đông ghi nhận tháng 10 có 28 vụ tấn công tàu được xác nhận hoặc báo cáo tại eo biển Hormuz và các tuyến đường thủy quanh đó, mức cao nhất kể từ khi xung đột bùng phát. Tổ chức Hàng hải Quốc tế cho biết hơn 30 siêu tàu dầu bị hư hại sau các cuộc tấn công, trong đó có 11 tàu trong tháng 10. Những con số này củng cố nhận định rằng rủi ro hàng hải đang mang tính hệ thống; chúng không cho biết cụ thể lượng dầu bị thất thoát trong từng vụ.
Dầu trên tàu và an toàn hàng hải: điều đã biết, điều chưa rõ
Với hai tàu ngày 23/10, điều được phía Iran xác nhận là lượng hàng khai báo tổng cộng 4,5 triệu thùng dầu thô và việc thủy thủ đoàn bỏ tàu. Không có dữ liệu trong các bản tin được dẫn về lượng dầu đã cháy, rò rỉ, được cứu vớt hay còn nguyên trên tàu. Bởi vậy, mô tả chính xác nhất là hàng hóa vẫn ở trên các tàu bị vô hiệu hóa theo thông tin của Iran; không thể suy từ đám cháy sang kết luận toàn bộ số dầu đã mất. Với vụ ngày 27/10, thông tin về hàng hóa và thiệt hại cũng chưa được công bố. Sự thiếu hụt này quan trọng: các vụ nổ và cháy cho thấy nguy cơ đối với tàu và thủy thủ, nhưng chưa đủ để định lượng tổn thất dầu.
Iran tuyên bố kiểm soát Hormuz và rải thủy lôi trong khu vực sau khi chiến sự với Mỹ bùng phát. Hải quân Iran nói eo biển vẫn đóng cửa, đồng thời khuyến cáo tàu muốn đi qua an toàn cần phối hợp với lực lượng vũ trang nước này. Đây là lập trường của Tehran, không phải bằng chứng độc lập xác nhận mọi chi tiết về từng vụ va chạm. Chuyên gia cấp cao Noam Raydan thuộc Viện Washington về Chính sách Cận Đông nhận định Iran tăng cường tấn công tàu dầu nhằm làm chậm đà phục hồi vận tải biển và duy trì sức ép lên thị trường năng lượng toàn cầu trước cuộc bầu cử giữa kỳ Mỹ đầu tháng 11. Nhận định đó giúp lý giải bối cảnh, nhưng không thay thế được dữ liệu cụ thể về số phận thủy thủ và hàng dầu.
Mỹ bác bỏ tuyên bố rút quân khỏi khu vực
Tranh cãi về hiện diện quân sự khiến sự bất ổn trên biển còn mang thêm chiều kích đối đầu. Ngày 28/10, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (CENTCOM) khẳng định lực lượng Mỹ vẫn hiện diện tại eo biển Hormuz và các vùng biển lân cận, bác bỏ tuyên bố của IRGC rằng quân đội Mỹ đã rút lui hàng trăm kilômét. Trước đó, chỉ huy hải quân IRGC nói lực lượng Mỹ đã lùi khoảng 600–700 km và tàu chiến Mỹ không còn ở vịnh Ba Tư; CENTCOM đáp lại rằng lực lượng Mỹ và các đối tác khu vực kiểm soát tuyến đường thủy quốc tế. Hai bên đưa ra những tuyên bố đối lập, nhưng riêng diễn biến này không giải đáp được ai chịu trách nhiệm về thủy lôi hay có bao nhiêu thủy thủ gặp nạn.
Kết luận đáng chú ý không phải là đoán số phận của lượng dầu chưa được kiểm kê, mà là nhận diện giới hạn của thông tin hiện có. Iran cho biết hai siêu tàu chở 4,5 triệu thùng dầu bị trúng thủy lôi, phát nổ, bốc cháy và bị thủy thủ bỏ lại; một bản tin khác ghi nhận tàu dầu bốc cháy gần eo biển Hormuz, trong khi Mỹ phủ nhận đã rút lực lượng khỏi khu vực. Nhưng danh tính tàu, tình trạng thủy thủ, thiệt hại hàng hóa và bên đặt thủy lôi vẫn chưa được xác nhận đầy đủ. Khi tuyên bố quân sự đi trước dữ liệu kiểm chứng, cần tách rõ lượng dầu được báo cáo trên tàu khỏi lượng dầu thực tế bị mất.
