Bản sắc không nằm ở số lượng di sản
Công nghiệp văn hóa là quá trình biến di sản, năng lực sáng tạo và hoạt động nghệ thuật thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị văn hóa lẫn kinh tế, đồng thời tạo sinh kế và trải nghiệm cho cộng đồng. Với Hải Phòng, cơ hội riêng nằm ở cuộc gặp giữa văn hóa biển Hải Phòng và văn hóa xứ Đông: một bên gắn với đô thị cảng, giao thương và nhịp sống hướng biển; bên kia lưu giữ lớp trầm tích di tích, lễ hội, nghề thủ công và truyền thống văn hiến. Sau hợp nhất, giao thoa ấy mở ra khả năng định hình bản sắc rộng hơn, nhưng bản sắc sẽ chỉ có ý nghĩa khi người dân và du khách cảm nhận được nó trong sản phẩm cụ thể.
Quy mô di sản là lợi thế đáng kể: thành phố hiện có 3.981 di tích, trong đó có 2 di sản thế giới, 9 di tích quốc gia đặc biệt, 1.289 lễ hội và 24 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nhưng danh mục phong phú không tự tạo ra sức hút. Nếu di sản chỉ được bảo vệ mà không được diễn giải, kết nối và đưa đến công chúng bằng cách phù hợp, nó dễ trở thành ký ức xa cách thay vì nguồn lực sống. Thước đo thành công vì thế không nên chỉ là số di tích được tu bổ, mà còn là khả năng tạo trải nghiệm có chất lượng, giữ chân khách và mở thêm cơ hội cho nghệ nhân, doanh nghiệp địa phương.
Đưa di sản ra khỏi tủ kính
Chuyển từ “bảo tồn để lưu giữ” sang “bảo tồn để phát triển” là hướng đi cần thiết, nhưng không đồng nghĩa với việc thương mại hóa bằng mọi giá. Nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu cho thấy một lối đi thuyết phục: giữ kỹ thuật truyền thống, đồng thời phát triển tranh, quà tặng, đồ trang trí và hoạt động giáo dục trải nghiệm. Cách làm này mở rộng công năng của di sản mà không xóa căn cước nghề. Các làng nghề như gốm Chu Đậu, gỗ Đông Giao hay vàng bạc Châu Khê cũng cần kết hợp bảo tồn kỹ thuật gốc với đổi mới mẫu mã, mở thị trường và thu hút lớp thợ trẻ. Nếu thiếu một trong những mắt xích ấy, sản phẩm khó đi xa hơn nhóm khách vốn đã yêu di sản.
Một hướng khác là kết nối lễ hội, biểu diễn, ẩm thực và du lịch thành hành trình thay vì những sự kiện rời rạc. Từ ngày 28/8/2026, thành phố thí điểm phố đi bộ, ẩm thực và hoạt động kinh tế ban đêm tại Dải công viên trung tâm và Quảng trường Nhà hát thành phố. Mô hình kết hợp món ăn đặc trưng với mua sắm và nghệ thuật đường phố có thể đem văn hóa đến gần đời sống thường ngày. Tuy vậy, một điểm vui chơi đông khách chưa đủ thành sản phẩm đặc trưng: Hải Phòng còn phải nâng chất lượng dịch vụ, làm phong phú hoạt động và kết nối khu vực này với điểm tham quan, lưu trú. Khi các lễ hội và không gian đô thị bổ trợ nhau, du khách có lý do ở lại lâu hơn.
Chính sách mở cửa, nhưng không thay thế lựa chọn chiến lược
Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết 28/2026/QH16 của Quốc hội và chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tạo thêm hành lang cho công nghiệp văn hóa Hải Phòng. Nghị quyết 28 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định mức chi tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho lĩnh vực văn hóa và mở cơ chế thí điểm quỹ đầu tư mạo hiểm văn hóa, nghệ thuật. Đây là tín hiệu quan trọng bởi sáng tạo có rủi ro, còn sản phẩm nghệ thuật và di sản thường khó thu hồi vốn nhanh. Nhưng ngân sách và cơ chế mới chỉ là điều kiện đầu vào. Thành phố cần phân bổ nguồn lực theo mục tiêu rõ ràng, đánh giá hiệu quả công chúng và bảo đảm dự án có phương án vận hành sau giai đoạn hỗ trợ.
Hạ tầng số cũng cần được xem là một phần của năng lực phát triển, không phải lớp trang trí công nghệ. Toàn ngành văn hóa, thể thao và du lịch thành phố cơ bản hoàn thành kho dữ liệu di sản với hơn 4.000 bản ghi; hệ thống thư viện có gần 178.000 bản ghi và kho tài liệu quý gần 28.900 bản ghi. Năm 2026, Bảo tàng Hải Phòng đặt mục tiêu đưa toàn bộ không gian trưng bày lên môi trường điện tử để công chúng có trải nghiệm tương tác số. Những nền tảng này có thể giúp tiếp cận người trẻ, hỗ trợ giáo dục và mở đường cho nội dung số. Giá trị chỉ hình thành khi dữ liệu được cập nhật, dễ tìm và chuyển thành trải nghiệm có chiều sâu, thay vì chỉ tồn tại như những con số trong kho.
Từ tiềm năng đến năng lực sáng tạo bền vững
Hải Phòng có lợi thế để kết hợp nghệ thuật biểu diễn, sự kiện, du lịch văn hóa và nội dung số, nhưng cần tránh dàn trải trên quá nhiều lĩnh vực cùng lúc. Một số sản phẩm có thể dựa vào lợi thế đô thị cảng; những sản phẩm khác có thể kể câu chuyện làng nghề, lễ hội và ẩm thực xứ Đông. Điểm chung nên là khả năng tạo bản sắc dễ nhận diện, có chất lượng ổn định và mang lại lợi ích cho cộng đồng nắm giữ di sản. Thành phố cũng đang tập trung đào tạo, thu hút nhân lực về sáng tạo nội dung, quản trị văn hóa, tổ chức sự kiện và khai thác bản quyền; đồng thời tăng liên kết giữa cơ quan quản lý, trường học, doanh nghiệp, nghệ sĩ và cộng đồng sáng tạo. Đây là bước thiết yếu để phát triển công nghiệp sáng tạo không chỉ bằng công trình, mà bằng con người và năng lực làm nghề.
Bài toán của Hải Phòng không còn là chứng minh mình giàu di sản, mà là chứng minh có thể chuyển di sản thành giá trị lâu dài mà không làm mỏng đi căn cước địa phương. Chính sách mới đã mở lối, còn giao thoa giữa văn hóa biển và văn hóa xứ Đông cung cấp chất liệu riêng; phần quyết định là cách thành phố chọn lĩnh vực ưu tiên, đầu tư cho người sáng tạo và kết nối sản phẩm với thị trường. Khi người dân có thêm sinh kế, nghệ nhân có thế hệ kế tiếp và du khách tìm thấy trải nghiệm đáng nhớ, công nghiệp văn hóa mới trở thành động lực phát triển chứ không chỉ là khẩu hiệu.
