Di sản cần bước vào đời sống kinh tế
Công nghiệp văn hóa Hà Nội là cách tổ chức sáng tạo, sản xuất và đưa các giá trị văn hóa của Thủ đô đến công chúng thông qua những sản phẩm, dịch vụ có sức sống trong đời sống đương đại. Hà Nội đang đứng trước yêu cầu chuyển hóa di sản, con người và sức sáng tạo thành động lực phát triển, thay vì chỉ xem văn hóa là lĩnh vực cần gìn giữ. Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững. Với hệ thống di tích, làng nghề, lễ hội và nghệ thuật dân gian, Thủ đô có chất liệu phong phú; thách thức là tạo ra cơ chế để những giá trị ấy vừa được bảo tồn, vừa tạo sinh kế và sản phẩm hấp dẫn. Đây không phải lựa chọn giữa bảo tồn với khai thác, mà là bài toán làm cho hai mục tiêu nâng đỡ lẫn nhau.
Ngày 17-3-2026, Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội ban hành Chương trình hành động số 08-CTr/TU, cụ thể hóa Nghị quyết 80-NQ/TW với phương châm “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo - Hội nhập - Kết nối”. Chương trình đặt trọng tâm vào đổi mới thể chế, huy động nguồn lực xã hội, ứng dụng công nghệ và mở rộng không gian sáng tạo. Định hướng này đáng chú ý vì di sản không tự nhiên trở thành sản phẩm: cần người làm nghề, nghệ sĩ, doanh nghiệp và cộng đồng cùng tham gia, còn công nghệ và thị trường giúp ý tưởng đi xa hơn. Thành phố hiện có hơn 200 không gian văn hóa sáng tạo ở nhiều lĩnh vực. Con số ấy là nền tảng đáng kể, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào khả năng kết nối các không gian với công chúng, nguồn lực và cơ hội kinh doanh.
Mở không gian để di sản được trải nghiệm
Một không gian sáng tạo có ý nghĩa khi người dân không chỉ nhìn thấy di sản mà còn có thể tham gia, học hỏi và tạo ra trải nghiệm mới. Tại Hoàng thành Thăng Long, các không gian trưng bày được đổi mới và phục vụ những sự kiện như Festival Thăng Long - Hà Nội, Lễ hội Văn hóa thế giới tại Hà Nội; kế hoạch tiếp theo có Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026. Ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hoạt động được mở rộng tại Nội Tự, Vườn Giám và Hồ Văn, gắn với kinh tế đêm và số hóa di sản. Những hướng đi này giúp trải nghiệm văn hóa gần gũi hơn, nhưng cũng đòi hỏi cách tổ chức tôn trọng giá trị nơi chốn, tránh để sự kiện lấn át nội dung lịch sử.
Cơ hội phát triển không chỉ nằm trong khu vực trung tâm. Làng tăm hương Quảng Phú Cầu được đưa vào tour “Con đường di sản Nam Thăng Long - Hà Nội”, còn Mường Cốc phát huy văn hóa người Mường để trở thành khu du lịch cấp thành phố, thu hút khách quốc tế. Những ví dụ ấy cho thấy di sản có thể mở rộng sinh kế khi cộng đồng địa phương giữ vai trò chủ thể và được hưởng lợi từ hoạt động du lịch. Vì vậy, mở rộng không gian sáng tạo không nên chỉ là thêm địa điểm tổ chức sự kiện; đó còn là việc tạo điều kiện để cộng đồng kể câu chuyện của mình, thử nghiệm sản phẩm và tham gia vào chuỗi dịch vụ. Cơ chế hỗ trợ cần dung hòa bảo tồn bản sắc, phát triển sản phẩm và lợi ích của người dân.
Đường ray đưa trải nghiệm văn hóa đến gần du khách
Du lịch đường sắt cho thấy công nghiệp văn hóa có thể mở rộng ra ngoài bảo tàng, sân khấu hay điểm tham quan. Trên tàu “Hà Nội 5 cửa ô”, lấy cảm hứng từ kinh thành Thăng Long, các toa mang tên những cửa ô quen thuộc; khách đi tuyến Hà Nội - Từ Sơn - Long Biên - Hà Nội có thể ngắm cầu Long Biên, sông Hồng, nghe xẩm và chèo, rồi tiếp tục khám phá vùng Kinh Bắc và Đền Đô. Sức hút ở đây nằm ở việc kết hợp thiết kế, cảnh quan, âm nhạc truyền thống và câu chuyện lịch sử thành một hành trình liền mạch, thay vì thêm một tiết mục rời rạc vào chuyến đi. Sau một năm vận hành, tàu đã thực hiện hơn 500 chuyến; Chủ tịch hội đồng quản trị đơn vị khai thác Tào Đức Hiệp cho biết hành khách phản hồi tích cực và các tiết mục xẩm, chèo góp phần tạo nên những chuyến tàu kín khách.
Các mô hình khác mở rộng lựa chọn: tuyến Hà Nội - Hải Phòng gắn chuyến tàu với food tour, còn tàu cao cấp sáu sao Hà Nội - Ninh Bình chạy thử cuối tháng 9-2026 với chủ đề “Kết nối miền Di sản”, kết hợp ẩm thực và tham quan. Khi sản phẩm Ninh Bình được hoàn thiện và khai thác thường xuyên, nhóm khách ưu tiên tiện nghi và hành trình trọn gói sẽ có thêm lựa chọn. Thực tế này gợi ra tiềm năng tạo việc làm cho nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp du lịch và nhà cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, để trải nghiệm văn hóa không dừng ở một chuyến tàu hấp dẫn, các bên cần phối hợp hành trình, điểm đến và dịch vụ tiếp nối; thử nghiệm vé kết hợp tàu, xe trung chuyển và vé tham quan có thể giúp khách di chuyển liền mạch hơn.
Chính sách chỉ có sức nặng khi tạo được thị trường
Các nghị quyết và chương trình hành động xác lập hướng đi, nhưng thành công của công nghiệp văn hóa Hà Nội sẽ được đo bằng những sản phẩm bền vững, có người làm, có công chúng và đem lại lợi ích cho cộng đồng. Nghị quyết 09-NQ/TU của Thành ủy, ban hành ngày 22-2-2022, tạo cơ sở thúc đẩy mô hình kết hợp tài nguyên văn hóa, năng lực sáng tạo và hoạt động kinh doanh; Nghị quyết 26-NQ/TW ngày 22-8-2026 xác định Hà Nội là cực tăng trưởng mạnh, có vai trò dẫn dắt du lịch vùng. Du lịch đường sắt có thể trở thành một kênh đưa sản phẩm văn hóa đến gần công chúng hơn, nhưng cần được thiết kế như một chuỗi hợp tác giữa đơn vị vận tải, địa phương, doanh nghiệp lữ hành và người sáng tạo. Nếu các mắt xích chỉ hoạt động riêng lẻ, khách có thể có một trải nghiệm hay mà giá trị kinh tế khó lan tỏa.
Hướng phát triển đáng tin cậy là bắt đầu từ tuyến có nhu cầu rõ ràng, kiểm nghiệm chất lượng trải nghiệm rồi mở rộng liên kết với điểm đến và cộng đồng. Cùng lúc, chính sách cần bảo đảm nghệ sĩ, người làm nghề và cư dân địa phương có cơ hội tham gia, thay vì chỉ đứng ngoài sản phẩm được tạo ra từ chính di sản của họ. Hà Nội đã có nguồn lực văn hóa, hơn 200 không gian sáng tạo và những mô hình tàu kết hợp nghệ thuật, ẩm thực, cảnh quan. Bước tiếp theo không phải chạy theo số lượng sự kiện hay tuyến mới, mà là xây dựng hệ sinh thái có khả năng nuôi dưỡng sáng tạo và phân phối lợi ích công bằng. Khi bảo tồn, trải nghiệm và thị trường được nối với nhau, di sản mới thực sự trở thành động lực phát triển của Thủ đô.
