Ưu đãi phải đi cùng nghĩa vụ có thể kiểm chứng
Ưu đãi đầu tư gắn với cam kết là chính sách hỗ trợ có điều kiện, trong đó nhà đầu tư phải đạt những mục tiêu đã hứa và có thể bị điều chỉnh hoặc chấm dứt quyền hưởng nếu không thực hiện. Đây là hướng tiếp cận đáng ủng hộ: Nhà nước không nên trao ưu đãi đặc biệt chỉ dựa trên quy mô dự án hay lời hứa ban đầu.
Sáng 2.11, tại phiên thảo luận ở hội trường về dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư, đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị có chế tài với nhà đầu tư không hoàn thành cam kết, chậm tiến độ hoặc chỉ hoàn thành một phần dự án; trong đó có phương án thu hồi ưu đãi và xử lý tình trạng chậm trả hoặc kéo dài việc thu hồi. Ông cũng cho rằng cần xác định rõ doanh nghiệp nào thực sự có tác động lan tỏa để chọn đúng đối tượng hưởng ưu đãi đầu tư đặc biệt.
Nếu thiếu tiêu chí lựa chọn và hậu kiểm, ưu đãi có nguy cơ trở thành lợi ích mặc định, thay vì công cụ đổi lấy công nghệ, năng lực sản xuất hay liên kết trong nước. Kỷ luật chính sách bắt đầu từ việc xác định rõ điều gì được hứa và cách đo lường kết quả.
Đánh giá từng cam kết, xử lý theo mức độ vi phạm
Điểm cần làm rõ không chỉ là có thu hồi ưu đãi hay không, mà còn là thu hồi phần nào, dựa trên bằng chứng gì và theo quy trình nào. Đại biểu Nguyễn Văn Huy đề nghị xác định mức độ thực hiện cam kết nhà đầu tư nào được xem là đạt yêu cầu; nếu hoàn thành một phần, cần phân biệt giữa thu hồi toàn bộ ưu đãi và thu hồi phần tương ứng với nghĩa vụ chưa hoàn thành.
Các cam kết được nêu trong dự thảo bao gồm chuyển giao công nghệ, nghiên cứu và phát triển, đào tạo nhân lực, hỗ trợ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng, chuyển đổi xanh và nâng cao giá trị gia tăng trong nước. Đánh giá riêng từng nghĩa vụ sẽ giúp tránh cách xử lý cào bằng: một thiếu sót không nhất thiết xóa bỏ mọi kết quả đã đạt, nhưng cũng không thể được bỏ qua chỉ vì dự án vẫn vận hành.
Đại biểu đề nghị bổ sung trách nhiệm xử lý tương ứng với mức độ hoàn thành và giao Chính phủ quy định việc điều chỉnh, thu hồi ưu đãi theo mức độ vi phạm. Cách thiết kế này có thể tăng tính công bằng, miễn là tiêu chí đủ cụ thể để nhà đầu tư biết trước nghĩa vụ, còn cơ quan quản lý phải giải trình được quyết định của mình.
Kỷ luật đầu tư phải tính cả tác động tới người dân
Thu hồi ưu đãi chỉ là một phần của cơ chế kỷ luật. Muốn đánh giá dự án đúng thực chất, cần xem cả tiến độ, chất lượng đầu tư, hiệu quả kinh doanh, tác động môi trường và hiệu quả sử dụng đất. Đại biểu Phạm Văn Hòa lưu ý nhiều ngành nghề có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và đời sống người dân, đồng thời đề nghị xem xét tác động tại biển, miền núi và Đồng bằng sông Cửu Long.
Với người dân sống gần dự án, những tiêu chí này không phải thủ tục hành chính: chúng liên quan trực tiếp đến môi trường sống và cách sử dụng tài nguyên công. Đại biểu cũng đề nghị đánh giá việc dùng đất được giao miễn hoặc giảm tiền sử dụng đất, so sánh với phương án cho thuê đất, và cân nhắc tác động quốc phòng, an ninh, nhất là tại khu vực biển, đảo.
Áp lực thu hút vốn khiến việc đặt điều kiện phải đi cùng năng lực kiểm tra. Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết nhu cầu vốn đầu tư lớn để hướng tới mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên trong giai đoạn tới, trong khi cạnh tranh thu hút đầu tư quốc tế ngày càng gay gắt. Nhưng ưu đãi thiếu giám sát có thể khiến xã hội gánh tác động mà dự án không thực hiện đủ phần cam kết.
Bước tiếp theo là biến nguyên tắc thành quy trình rõ ràng
Cơ quan soạn thảo cho biết sẽ tiếp thu ý kiến để hoàn thiện điều kiện hưởng ưu đãi, tiêu chí đánh giá kết quả, cơ chế kiểm tra, giám sát và việc chấm dứt, thu hồi ưu đãi khi vi phạm cam kết. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cũng nêu định hướng hỗ trợ đầu tư phải gắn với kết quả đầu ra có thể kiểm tra, giám sát và lượng hóa; điều kiện chấm dứt hỗ trợ cần được quy định rõ khi nhà đầu tư không đáp ứng yêu cầu hoặc không thực hiện đúng cam kết.
Đây là điểm then chốt của đề xuất: nếu không có mốc đánh giá, dữ liệu, thời hạn khắc phục và cách xử lý tương xứng, quyền thu hồi ưu đãi dễ trở thành quy định trên giấy hoặc bị áp dụng thiếu nhất quán. Bộ tiêu chí theo ngành, lĩnh vực cũng cần đo được giá trị gia tăng trong nước, nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ, chất lượng nhân lực và liên kết doanh nghiệp.
Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát và thể chế hóa đầy đủ các chủ trương về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Hướng đi hợp lý là giữ sức hấp dẫn của ưu đãi, nhưng buộc quyền lợi đi cùng kết quả. Luật Đầu tư chỉ tạo được kỷ luật thực chất khi cả cam kết, cách đo lường lẫn hậu quả vi phạm đều minh bạch.
