Bắt đầu bằng dự án có thể kiểm chứng
Công nghệ CCUS là chuỗi giải pháp thu giữ CO₂ từ nguồn phát thải, sử dụng một phần lượng khí này hoặc đưa đi lưu trữ lâu dài nhằm giảm phát thải khí nhà kính. Đây không phải chiếc đũa thần cho mọi ngành, nhưng có thể bổ sung lựa chọn cho những lĩnh vực khó giảm phát thải bằng điện hóa hay chuyển đổi nhiên liệu.
Ngày 27/10, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo về CCUS, do Thứ trưởng Lê Trọng Yên chủ trì, trong bối cảnh mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 đòi hỏi Việt Nam đổi mới cách sản xuất và sử dụng tài nguyên. Tín hiệu đáng chú ý không phải là lời kêu gọi triển khai thật nhanh, mà là yêu cầu chọn giải pháp theo cơ sở khoa học, tính khả thi và điều kiện trong nước. Với CCUS, mở rộng trước khi chứng minh hiệu quả có thể khiến dự án vướng cả công nghệ, địa chất lẫn nguồn lực.
Vì vậy, các chuyên gia đề xuất đi từ những dự án thí điểm có quy mô phù hợp, nguồn CO₂ thuận tiện thu giữ và phương án sử dụng hoặc lưu trữ rõ ràng. Ông Lê Văn Nghi đề xuất triển khai theo mô-đun, bắt đầu ở mức thu giữ khoảng 10.000–20.000 tấn CO₂ mỗi năm, rồi đánh giá hiệu quả kỹ thuật và kinh tế trước khi mở rộng. Đây là cách tiếp cận thận trọng hơn, nhưng có khả năng tạo bằng chứng thực tế để quyết định bước kế tiếp.
Chọn địa điểm theo cặp nguồn phát thải – nơi lưu trữ
Địa điểm thí điểm không nên được chọn chỉ vì có nhà máy lớn hoặc vì địa chất được đánh giá là giàu tiềm năng. Cần xem xét đồng thời nguồn CO₂, khả năng thu giữ, khoảng cách và kết nối vận chuyển, cùng một cấu tạo địa chất phù hợp để lưu trữ. Cách ghép nối này quyết định dự án có thể vận hành thành một chuỗi hay chỉ dừng ở một công đoạn riêng lẻ.
Việt Nam có các nguồn phát thải tập trung từ công nghiệp và năng lượng, cùng tiềm năng lưu trữ CO₂ tại một số bể trầm tích và mỏ dầu khí suy giảm ngoài khơi. Các khu vực được chuyên gia nêu gồm bể Cửu Long, Nam Côn Sơn và Sông Hồng; những dạng cấu tạo cần nghiên cứu có mỏ dầu khí đã suy giảm hoặc cạn kiệt và tầng chứa nước mặn sâu. Nhưng tiềm năng trên bản đồ chưa đồng nghĩa với sức chứa đã được xác nhận. Cần đánh giá từng mỏ, từng bể trước khi quyết định vị trí và quy mô dự án.
Theo đề xuất của TS Nguyễn Hữu Lương, giai đoạn 2027–2030 nên tập trung đánh giá chi tiết dung lượng lưu trữ tại từng mỏ và bể trầm tích, làm căn cứ xem xét thí điểm rồi tiến tới hình thành trung tâm lưu trữ CO₂. Trình tự ấy hợp lý: xác minh nơi chứa trước khi tạo ra nhu cầu thu giữ quy mô lớn.
Hạ tầng dầu khí là lợi thế, không phải bảo đảm thành công
Ngành dầu khí có thể giúp CCUS vượt qua một phần rào cản khởi đầu nhờ kinh nghiệm địa chất và khả năng tiếp cận giếng khoan, đường ống cùng công trình ngoài khơi. Tận dụng hạ tầng hiện có có thể giảm một phần nhu cầu đầu tư mới, đồng thời giúp tích lũy kinh nghiệm bơm ép, giám sát và bảo đảm an toàn lưu trữ. Việt Nam cũng có kinh nghiệm thử nghiệm bơm ép CO₂ kết hợp tăng cường thu hồi dầu tại mỏ Rạng Đông vào năm 2011.
Dẫu vậy, không nên mặc định mọi công trình dầu khí cũ đều phù hợp để tái sử dụng. Tuổi thọ, tình trạng kỹ thuật, chi phí cải hoán và yêu cầu an toàn phải được đánh giá riêng. Hạ tầng có sẵn chỉ trở thành lợi thế khi kết nối được nguồn phát thải với nơi lưu trữ bằng một phương án vận chuyển khả thi.
Thể chế cũng cần theo kịp kỹ thuật. Luật Dầu khí năm 2026, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, bổ sung quy định về thu giữ và lưu trữ carbon gắn với hoạt động dầu khí; tuy nhiên, các vấn đề như quyền lưu trữ, trách nhiệm giám sát sau dự án, xử lý rò rỉ và xác minh lượng phát thải giảm vẫn cần được làm rõ. Thiếu những quy tắc này, doanh nghiệp khó tính toán trách nhiệm và rủi ro dài hạn.
CCUS cần bổ trợ, không thay thế các giải pháp khác
CCUS có lý do để được xem xét trong các ngành công nghiệp nặng: một số quy trình vẫn tạo ra CO₂ ngay cả khi doanh nghiệp cải thiện hiệu suất năng lượng hoặc đổi nhiên liệu. Công nghệ này có thể hỗ trợ giảm phát thải tại những lĩnh vực khó cắt giảm theo cách thông thường, nhưng không thể thay thế các biện pháp giảm phát thải khác. Vì thế, thành công của thí điểm không nên chỉ đo bằng lượng CO₂ được thu giữ, mà còn bằng mức giảm phát thải thực tế của toàn chuỗi.
Trong thời gian tới, Việt Nam nên ưu tiên những dự án có nguồn CO₂ thuận lợi, nơi lưu trữ được đánh giá rõ, khả năng kết nối hạ tầng và nguồn lực thực hiện. Một số hướng sử dụng CO₂ trong hóa chất, nhiên liệu, vật liệu xây dựng hoặc kết hợp với sản xuất hydro cũng đáng nghiên cứu, nhưng cần chứng minh hiệu quả giảm phát thải và khả năng phát triển thị trường.
Để Net Zero Việt Nam không dừng ở mục tiêu, CCUS cần được phát triển bằng những bước có thể kiểm chứng: xác định đúng nguồn, xác nhận đúng nơi chứa, thí điểm theo mô-đun rồi mới mở rộng. Chọn lọc ngay từ đầu không làm chậm chuyển đổi; đó là cách tránh đầu tư dàn trải và đưa công nghệ đến đúng nơi nó có thể tạo ra giá trị giảm phát thải.
