Quy mô lớn nhưng dòng chảy nội khối còn nhỏ
Liên kết nội khối ASEAN là mức độ các nền kinh tế thành viên trao đổi hàng hóa, kết nối nhà cung ứng và phối hợp sản xuất để tạo thành năng lực cạnh tranh chung trong khu vực. Đây là mắt xích còn yếu: ASEAN có thị trường gần 700 triệu dân và quy mô kinh tế khoảng 4.000 tỷ USD, nhưng lợi thế ấy chưa chuyển thành dòng thương mại và sản xuất khu vực tương xứng. Tại phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam - ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu”, diễn ra ngày 27/10 trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, các chuyên gia và doanh nghiệp đã bàn về cách tăng giá trị gia tăng mà Việt Nam và ASEAN giữ lại. Khoảng cách với EU rất đáng chú ý: chỉ khoảng 22% kim ngạch xuất khẩu ASEAN được tiêu thụ trong nội khối, so với khoảng 60% tại EU.
Tỷ trọng thấp ấy không chỉ là một chỉ số thương mại. Khi phần lớn hàng hóa hướng ra thị trường ngoài khu vực, ASEAN dễ bị tổn thương trước suy giảm nhu cầu tại các thị trường lớn và những thay đổi trong chính sách thương mại quốc tế. Đồng thời, cơ hội để nguyên liệu, linh kiện và thành phẩm luân chuyển qua nhiều nền kinh tế thành viên cũng bị thu hẹp. Vì vậy, quy mô thị trường tự nó không bảo đảm sức chống chịu hay phần lợi ích lớn hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu các nước tiếp tục phát triển những mắt xích rời rạc, ASEAN có thể vẫn là nơi sản xuất quan trọng nhưng khó định hình được chuỗi giá trị khu vực của chính mình.
Phối hợp sản xuất là lợi thế cạnh tranh, không phải khẩu hiệu
ASEAN nên cạnh tranh bằng cách ghép thế mạnh của các nền kinh tế thành viên, thay vì để từng nước tự xây dựng những chuỗi sản xuất tách biệt. Chuyên gia Ngân hàng Thế giới Sacha Dray đề xuất mô hình sản xuất bổ trợ, trong đó mỗi nước đảm nhận những công đoạn phù hợp với năng lực của mình. Cách tiếp cận này có thể áp dụng cho ngành bán dẫn, nơi các công đoạn khác nhau được kết nối thành mạng lưới khu vực; đó cũng là logic phía sau việc các bộ phận máy bay được sản xuất ở nhiều nước châu Âu trước khi lắp ráp. Khi doanh nghiệp mua linh kiện trong khu vực và bán đầu ra cho đối tác nội khối, nhiều nền kinh tế có cơ hội tham gia sâu hơn và giữ lại thêm giá trị.
Nhưng xóa bỏ thuế quan chưa đủ để liên kết nội khối ASEAN vận hành trơn tru. Khác biệt về tiêu chuẩn sản phẩm, quy tắc xuất xứ, chứng nhận và thủ tục hải quan vẫn có thể làm tăng chi phí, kéo dài giao dịch và gây khó cho doanh nghiệp tìm nhà cung ứng xuyên biên giới. Ưu tiên thực tế là đơn giản hóa hải quan bằng chứng từ điện tử, hài hòa tiêu chuẩn và giảm chồng chéo trong chứng nhận, đồng thời làm quy tắc xuất xứ dễ áp dụng hơn. Kết nối logistics và chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới cũng cần được cải thiện. Đây không phải phần việc phụ: nếu những ma sát ấy còn nguyên, ý tưởng phân công sản xuất khu vực sẽ khó vượt khỏi diễn đàn.
Doanh nghiệp Việt Nam phải tiến khỏi gia công
Liên kết khu vực chỉ tạo ra cơ hội; doanh nghiệp Việt Nam phải đủ năng lực để nắm lấy phần việc có giá trị cao hơn. Chi phí thấp và lao động dồi dào không còn là nền tảng cạnh tranh bền vững khi công nghệ thay đổi cách sản xuất và chuỗi cung ứng liên tục dịch chuyển. Muốn dịch chuyển từ lắp ráp sang vị trí chủ động hơn, doanh nghiệp cần làm chủ công nghệ, phát triển kỹ năng, nâng chất lượng và tăng khả năng sáng tạo. Nhận định tại diễn đàn cũng nhấn mạnh rằng công nghệ có thể được tiếp nhận nhanh, nhưng năng lực sản xuất thực chất phải tích lũy qua thời gian. Bởi vậy, mục tiêu không nên dừng ở thu hút đầu tư hay tăng xuất khẩu: cần biến hợp tác với đối tác quốc tế thành tri thức và năng lực nằm lại trong doanh nghiệp trong nước.
Sự chuyển đổi này có tác động cụ thể tới doanh nghiệp nhỏ và vừa: họ phải xử lý đơn hàng đa dạng hơn, vừa linh hoạt trong sản xuất vừa kiểm soát chất lượng và chi phí. Một giải pháp AI được giới thiệu tại diễn đàn có thể rút ngắn thời gian chuyển bản vẽ kỹ thuật thành quy trình sản xuất từ khoảng 45 giờ xuống còn 45 giây, với độ chính xác khoảng 95%. Ví dụ này cho thấy công nghệ có thể giúp doanh nghiệp vận hành hiệu quả hơn, nhưng áp dụng công cụ thôi chưa đủ. Người lao động cần được nâng kỹ năng, còn doanh nghiệp phải đáp ứng tiêu chuẩn về an toàn, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững. Nếu chỉ nhận công đoạn đơn giản mà không tích lũy được năng lực, doanh nghiệp sẽ tiếp tục phụ thuộc vào gia công.
Giữ lại giá trị đòi hỏi hành động ở cả hai cấp
Thách thức của ASEAN và bài toán của doanh nghiệp Việt Nam gắn chặt với nhau. Khu vực cần giảm rào cản để doanh nghiệp có thể phối hợp sản xuất xuyên biên giới; từng doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, kỹ năng và chất lượng để đủ sức đảm nhận công đoạn phức tạp hơn. Trong bối cảnh đến năm 2030, Diễn đàn Kinh tế Thế giới dự báo 170 triệu việc làm mới được tạo ra, 92 triệu việc làm mất đi và 39% kỹ năng của người lao động sẽ thay đổi hoặc trở nên lạc hậu, năng lực thích ứng không thể là việc để sau. Nếu chính sách, đào tạo và đầu tư doanh nghiệp không theo kịp, cơ hội từ chuỗi cung ứng dịch chuyển sẽ không tự động chuyển thành giá trị gia tăng trong nước.
ASEAN có đủ quy mô để trở thành một mạng lưới sản xuất có sức nặng, nhưng chưa thể coi quy mô ấy là lợi thế đã được khai thác. Liên kết nội khối ASEAN phải đi từ cam kết sang quy trình thương mại thuận tiện và những chuỗi sản xuất bổ trợ thật sự. Đồng thời, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động rời khỏi vị trí gia công bằng cách tích lũy công nghệ, kỹ năng và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn. Khi hai hướng đi này gặp nhau, khu vực mới có cơ sở giữ lại nhiều giá trị hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu; nếu không, kim ngạch lớn vẫn có thể đi kèm phần giá trị trong nước khiêm tốn.
