Nghỉ hưu không có một công thức chung
Cuộc sống sau nghỉ hưu là giai đoạn mỗi người chủ động sắp xếp lại thời gian, sức lực và các mối quan hệ để theo đuổi điều khiến mình thấy có ý nghĩa. Vì thế, câu hỏi không nên là người nghỉ hưu cần tiếp tục làm việc hay phải dừng lại, mà là nhịp sống nào phù hợp với sức khỏe, mong muốn và hoàn cảnh của họ. Bác sĩ Đào Thị Mỹ Liên chọn trở lại trạm y tế sau sáu năm nghỉ hưu; bà Đặng Huy Lam, 59 tuổi, lại dành ưu tiên cho du lịch, sức khỏe và bạn đời, nhưng vẫn sẵn lòng giúp con khi cần. Hai lựa chọn không đối lập về giá trị. Chúng cho thấy tìm mục đích sống có thể bắt đầu từ công việc thân thuộc hoặc từ những điều từng phải gác lại. Đòi hỏi mọi người cùng theo một khuôn mẫu mới là cách nhìn thiếu công bằng.
Trở lại nghề để tiếp tục trao kinh nghiệm
Sau khi nghỉ ngơi và đi du lịch, bác sĩ Đào Thị Mỹ Liên nhận ra mình nhớ những buổi sáng ở trạm, tiếng trò chuyện với bệnh nhân và cảm giác làm nghề đã gắn bó gần như cả đời. Bước sang năm thứ sáu nghỉ hưu, bà đều đặn trở lại khám bệnh theo chính sách hỗ trợ của Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. Bà khám nội tổng hợp, siêu âm, tư vấn và truyền thông sức khỏe; khi cần còn hỗ trợ chuyên môn ở các điểm trạm khác. Có lúc, trong ba điểm trạm bà tham gia, chỉ mình bà đảm nhiệm kỹ thuật siêu âm. Điều đó khiến việc trở lại vừa có ý nghĩa cá nhân, vừa đáp ứng nhu cầu thiếu bác sĩ giàu kinh nghiệm ở y tế cơ sở. Bà còn dìu dắt đồng nghiệp trẻ bằng cách gợi hỏi họ phân tích tình huống và cách xử trí, thay vì chỉ đưa sẵn câu trả lời.
Cống hiến sau nghỉ hưu không có nghĩa phải làm việc bất chấp tuổi tác. Bà Liên hiểu việc đi lại giữa các trạm, nhất là khi mưa gió hay kẹt xe, đã nặng nhọc hơn trước; bà muốn góp sức chừng nào sức khỏe còn cho phép và cơ sở còn cần. Giá trị của lựa chọn này nằm ở sự trao đổi hai chiều: người bệnh có thêm một bác sĩ giàu kinh nghiệm, còn đồng nghiệp trẻ có người hướng dẫn. Nếu cơ chế hợp đồng hiện nay thay đổi, bà vẫn sẵn lòng hỗ trợ khi được cần đến, trong giới hạn sức khỏe của mình. Đó là một hình thức tiếp tục nghề nghiệp đáng quý, nhưng không nên biến thành thước đo để phán xét những người muốn nghỉ ngơi.
Dành thời gian cho những điều từng bỏ lỡ
Với bà Đặng Huy Lam, nghỉ hưu ở tuổi 59 mở ra cơ hội chăm sóc bản thân và vun đắp cuộc sống bên bạn đời. Bà đi du lịch cùng chồng, bạn bè, khám phá những nơi trước đây chưa thể đến vì công việc và gia đình; bà duy trì tập thể dục, chú ý ăn uống và dành thời gian cho bốn cháu nội. Khi các con cần, bà vẫn giúp trông cháu, nhưng không mặc định rằng thời gian của mình phải luôn dành cho con cháu. Bà nói tuổi về hưu là quãng thời gian đẹp, khi công việc đã hoàn thành và gánh nặng gia đình nhẹ hơn. Bên cạnh vai trò người mẹ và người bà, bà có thể quay lại với những sở thích từng gác lại. Đây không phải ích kỷ; đó là cách chủ động chăm sóc sức khỏe, các mối quan hệ và niềm vui riêng.
Lựa chọn ấy cũng phản ánh thay đổi rộng hơn: Việt Nam già hóa nhanh, trong khi cấu trúc gia đình và kỳ vọng giữa các thế hệ đang dịch chuyển. Dân số trung bình năm 2025 là 102,3 triệu người, trong đó nhóm từ 60 tuổi trở lên chiếm 14,5%. Khi người lớn tuổi có cảm giác chủ động, được kết nối xã hội và có mục tiêu, họ dễ duy trì tinh thần tích cực hơn, thay vì thu mình sau khi rời công việc. Với mỗi gia đình, điều đó có nghĩa là giúp cha mẹ nghỉ hưu không chỉ bằng cách hỏi họ có thể trông cháu hay không, mà còn bằng cách tôn trọng kế hoạch và giới hạn của họ. Cống hiến cho gia đình vẫn có chỗ, nhưng không cần chiếm trọn cuộc sống.
Ý nghĩa nằm ở quyền được chọn
Hai câu chuyện gợi ra một nguyên tắc đơn giản: nghỉ hưu nên đem lại quyền lựa chọn, không phải một vai trò mới bị áp đặt. Người có sức khỏe, mong muốn và cơ hội có thể tiếp tục nghề nghiệp, truyền kinh nghiệm hoặc tham gia cộng đồng. Người khác có thể ưu tiên nghỉ ngơi, du lịch, học điều mới và chăm sóc bạn đời; họ vẫn có thể hỗ trợ con cháu khi phù hợp. Cả hai con đường đều có thể đem lại kết nối và mục đích sống, miễn là được chọn tự nguyện và điều chỉnh theo sức khỏe. Không nên mặc định người nghỉ hưu còn làm việc thì mới có ích, cũng không nên cho rằng dành thời gian cho bản thân là quay lưng với gia đình. Cuộc sống sau nghỉ hưu đáng giá nhất không nằm ở số việc đã làm, mà ở cảm giác mình đang sống đúng với điều cần thiết trong giai đoạn ấy.
