Cơ hội cứu người không thể tách rời quyền của trẻ
Đăng ký hiến mô, tạng sau khi qua đời là việc một người bày tỏ nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể hoặc hiến xác sau khi chết, theo điều kiện và quy trình pháp luật quy định. Với trẻ dưới 18 tuổi, dự thảo luật đề xuất cho phép đăng ký khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện.
Đề xuất này có lý do nhân đạo thuyết phục: trẻ mắc suy tim hoặc suy thận giai đoạn cuối có thể không chờ được tạng phù hợp, còn tạng người lớn đôi khi khó ghép cho trẻ vì khác biệt về kích thước. Mở rộng nguồn hiến có thể đem lại cơ hội sống cho những bệnh nhi đang chờ ghép, nhưng không thể xem việc tăng nguồn tạng là lợi ích duy nhất cần cân nhắc.
Đại biểu Quốc hội, bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu ủng hộ mục tiêu mở rộng nguồn hiến, đồng thời nhấn mạnh phải phân biệt hiến sau khi chết với hiến mô khi còn sống vì nguy cơ và yêu cầu bảo vệ khác nhau. Theo tôi, chính sách chỉ đáng ủng hộ nếu bảo vệ người hiến không trở thành phần bổ sung cho có: quyền trẻ em và cơ hội được sống của trẻ nhận tạng phải được xem xét đồng thời.
Đồng ý của cha mẹ chưa đủ chứng minh sự tự nguyện
Trẻ chưa thành niên có thể chưa hiểu đầy đủ hệ quả của một quyết định liên quan đến cơ thể, tương lai và quyền thay đổi ý định. Hơn nữa, trong gia đình, tình thương có thể đi kèm sức ép: trẻ có thể sợ làm cha mẹ thất vọng hoặc cảm thấy mình phải cứu người thân. Một chữ ký của người đại diện vì vậy không tự động chứng minh rằng nguyện vọng của trẻ hoàn toàn tự do.
Đại biểu Quốc hội Phạm Khánh Phong Lan cảnh báo trẻ có thể chịu sự chi phối của gia đình và đề nghị rút lại đề xuất mở rộng đăng ký hiến tặng cho người dưới 18 tuổi. Mối lo ấy cần được xem nghiêm túc, nhất là khi trẻ khó tự bảo vệ nếu người lớn quyết định thay hoặc gia đình đối xử thiếu công bằng.
Tuy nhiên, cấm trẻ bày tỏ nguyện vọng cũng có thể tước đi tiếng nói của những em đủ khả năng hiểu và tự nguyện lựa chọn. Ranh giới cần đặt ra không phải giữa lòng nhân ái và sự ích kỷ, mà giữa một lựa chọn có thể rút lại và một quyết định bị người khác áp đặt. Với trẻ em hiến tạng, tự nguyện phải được kiểm tra độc lập, thay vì suy ra từ sự đồng thuận của gia đình.
Bảo vệ phải đi cùng quyền đổi ý
Dự thảo còn quy định trẻ từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình nếu không có người trưởng thành phù hợp; trẻ dưới 15 tuổi chỉ có thể hiến cho cha, mẹ hoặc anh chị em ruột trong điều kiện tương tự. Đây là hiến khi còn sống, khác với đăng ký hiến sau khi chết, nên không nên gộp chung thành một lựa chọn pháp lý hay một quy trình đồng ý.
Nguyễn Lân Hiếu ủng hộ cấm người dưới 18 tuổi hiến bộ phận không tái sinh như thận hoặc một phần gan; với hiến mô tái sinh, ông đề nghị tư vấn độc lập và cân nhắc giới hạn người nhận ở cha mẹ đẻ, anh chị em ruột. Các điều kiện này cần đi kèm người thứ ba độc lập chứng kiến, cơ chế giám sát của cơ quan bảo vệ trẻ em và quy trình trao đổi riêng để trẻ có thể nói mà không bị gia đình gây sức ép.
Quyền hủy đăng ký hiến tạng cũng phải được quy định rõ. Dự thảo yêu cầu việc đăng ký, thay đổi hoặc hủy đăng ký của người dưới 18 tuổi phải có văn bản đồng ý của người đại diện; đại biểu Huỳnh Kim Minh Tâm đề nghị cho trẻ tự hủy đăng ký, với cách tiếp nhận và xác thực phù hợp độ tuổi, khả năng nhận thức. Luật Trẻ em quy định chính sách tác động đến trẻ phải xem xét ý kiến và lợi ích tốt nhất của các em, đồng thời ghi nhận quyền bày tỏ nguyện vọng.
Chỉ mở rộng khi trẻ có quyền nói không
Tranh luận về dự thảo luật cho thấy hai yêu cầu đều chính đáng: thêm cơ hội ghép tạng cho người bệnh và không đặt trẻ vào nghĩa vụ cứu người khác. Không nên đánh đồng hiến sau khi chết với hiến khi còn sống, cũng không nên coi sự đồng ý của cha mẹ là thay thế hoàn toàn cho nguyện vọng của trẻ.
Một chính sách có trách nhiệm cần bảo đảm trẻ được cung cấp thông tin phù hợp lứa tuổi, được hỏi ý kiến riêng, có người tư vấn độc lập, có giám sát bảo vệ trẻ em và được rút lại nguyện vọng mà không phụ thuộc hoàn toàn vào sự cho phép của người đại diện. Các thủ tục xác định chết và lấy mô, tạng cũng phải tuân thủ chặt chẽ quy trình chuyên môn, tách biệt với quyết định ghép.
Vì vậy, không nên mở rộng đăng ký hiến mô tạng cho người dưới 18 tuổi chỉ bằng một điều khoản đồng ý của người đại diện. Có thể cân nhắc con đường này nếu luật bảo đảm quyền tự quyết phù hợp độ tuổi, quyền đổi ý và cơ chế ngăn ép buộc đủ mạnh; nếu chưa làm được, thận trọng là lựa chọn cần thiết. Lắng nghe trẻ không đồng nghĩa bắt các em gánh quyết định vượt quá sức mình, nhưng bảo vệ cũng không thể là tước quyền được nói.
