Di sản chỉ được giữ khi còn người thực hành
Di sản Lai Châu là hệ thống tiếng nói, văn học dân gian, dân ca, nghi lễ, phong tục, nghề thủ công, trang phục và tri thức bản địa được các cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ. Bảo tồn những giá trị ấy cần bắt đầu từ người đang nắm giữ và thực hành chúng, thay vì chỉ lưu lại trong hồ sơ hay trưng bày. Tại hội thảo về bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống, đại biểu tập trung đánh giá kết quả, khó khăn và hạn chế trong việc gìn giữ di sản của các dân tộc Cống, Mảng, Si La, Lự. Sự hiện diện của 51 nghệ nhân, người thực hành di sản và người có uy tín cho thấy cộng đồng phải là chủ thể của cuộc bàn luận, không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách. Lai Châu có 20 dân tộc cùng sinh sống; bốn cộng đồng này đều có dân số dưới 10.000 người và đang lưu giữ những giá trị đặc sắc. Với các cộng đồng nhỏ, đứt quãng trong trao truyền có thể khiến tri thức khó phục hồi.
Tư liệu hóa để truyền dạy, không phải để cất kho
Tư liệu hóa là bước cần thiết, nhưng sẽ không đủ nếu bản ghi không quay lại phục vụ cộng đồng. Tỉnh đã thực hiện 3 cuộc tổng kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể, nghiên cứu và sưu tầm 1.980 hiện vật, phục dựng, bảo tồn 11 lễ hội, xây dựng 12 phim tư liệu, tổ chức 4 cuộc trưng bày chuyên đề và 28 lớp truyền dạy, trình diễn, thực hành di sản. Những con số này cho thấy đã có nền tảng đáng kể; thách thức tiếp theo là xác định di sản nào có nguy cơ mai một và ai còn nắm giữ tri thức quý. Hội thảo đề xuất tiếp tục kiểm kê, nghiên cứu, sưu tầm và tư liệu hóa, ưu tiên ngôn ngữ, văn học dân gian, nghi lễ, nghề truyền thống cùng tri thức bản địa. Cần biến tư liệu thành tài liệu học tập và hoạt động thực hành để người trẻ học tiếng nói, dân ca, nghề thủ công, phong tục từ nghệ nhân. Việc hai cá nhân dân tộc Mảng và Si La được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú cũng nhắc rằng người truyền dạy cần được ghi nhận.
Du lịch cộng đồng phải để người dân hưởng lợi
Kết nối di sản với du lịch cộng đồng có thể tạo thêm động lực gìn giữ văn hóa, nhưng chỉ bền vững nếu cộng đồng kiểm soát cách di sản được giới thiệu và được hưởng lợi từ hoạt động đó. Tại hội thảo, đại biểu chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng công nghệ thông tin để bảo tồn, quảng bá bản sắc văn hóa gắn với du lịch cộng đồng và nâng cao đời sống người dân. Hướng đi này có tiềm năng, song quảng bá không thể thay thế việc duy trì không gian văn hóa gốc hay trao quyền cho người thực hành. Văn hóa dân tộc Mảng, cũng như di sản của các dân tộc Cống, Si La và Lự, không nên bị biến thành tiết mục phục vụ khách tách rời đời sống thường ngày. Định hướng được nêu là gắn phát huy văn hóa với sinh kế bền vững, tôn trọng không gian gốc và bảo đảm đồng bào tham gia, hưởng lợi. Bước tiếp theo thuộc về các địa phương, nhất là nơi đồng bào cư trú thành cộng đồng: phát huy vai trò nghệ nhân, người có uy tín, chọn việc cần làm trước và gắn bảo tồn với xây dựng đời sống văn hóa cơ sở.
Bảo tồn cần trở thành công việc hằng ngày
Hội thảo đặt đúng trọng tâm khi nối ba việc vốn không thể tách rời: ghi chép di sản, trao truyền cho thế hệ trẻ và tạo điều kiện để văn hóa đóng góp vào sinh kế. Tư liệu hóa giúp giảm nguy cơ thất truyền, nhưng nghệ nhân và cộng đồng mới là người giữ cho di sản tiếp tục được thực hành. Du lịch có thể hỗ trợ điều đó, miễn là không làm biến dạng phong tục hay gạt người dân khỏi quyền quyết định. Vì vậy, hiệu quả không nên chỉ được đo bằng số hiện vật, phim tư liệu hay lớp học đã tổ chức. Cần nhìn vào việc người trẻ có học và thực hành di sản hay không, nghệ nhân có được tiếp nối vai trò, và lợi ích từ du lịch có quay về cộng đồng hay không. Bảo vệ di sản Lai Châu theo cách ấy vừa gìn giữ bản sắc của các dân tộc ít người, vừa làm nền cho một mô hình du lịch có trách nhiệm. Di sản chỉ thật sự sống khi được cộng đồng lựa chọn gìn giữ trong đời sống của mình.
