Mức trần cần được hiểu đúng phạm vi
Trần chi phí metro là mức giá làm căn cứ tính toán, lập dự toán và kiểm soát giá trị hợp đồng cho các hạng mục đường sắt đô thị được xác định trong phạm vi áp dụng; nó không mặc nhiên bao gồm mọi khoản ngân sách cần để hoàn thành dự án. Sáng 4/11, HĐND Hà Nội thông qua nghị quyết thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư các tuyến đường sắt đô thị. Điểm đáng chú ý không chỉ là con số trần, mà là câu hỏi con số đó bao gồm những gì. Theo giải trình của Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng, phạm vi tính toán không gồm năm nhóm: công trình lưỡng dụng và giá trị gia tăng; dự phòng cho công việc ngoài phạm vi đầu tư; bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; di dời hạ tầng kỹ thuật; tư vấn và quản lý dự án. Vì vậy, công bố mức trần mà thiếu bảng phân định chi tiết sẽ chưa cho thấy đầy đủ nghĩa vụ tài chính của thành phố.
Năm tuyến, 253,5 km và áp lực triển khai
Cơ chế thí điểm áp dụng cho năm tuyến metro số 1, 2, 8, 10 và 14, tổng chiều dài 253,5 km, với tổng vốn dự kiến hơn 1 triệu tỷ đồng; thành phố đặt mục tiêu hoàn thành trong năm 2030. Quy mô và thời hạn ấy khiến kiểm soát chi phí không thể chỉ dừng ở một mức chuẩn chung. Theo phần giải trình, mức giá tính toán bao gồm nhiều hạng mục xây dựng như cơ sở bảo dưỡng, bãi đỗ tàu, ga ngầm, máy và công tác đào hầm; phần thiết bị có hệ thống tín hiệu, thông tin liên lạc, cấp điện, điều hành khai thác và thu soát vé tự động. Việc nhận diện rõ các hạng mục này là bước cần thiết, nhưng chưa thay thế được dự toán cụ thể cho từng tuyến. Với metro Hà Nội, độ minh bạch giữa phần thuộc hợp đồng và phần ngân sách chi trả sẽ quyết định liệu mức khống chế có giúp dự báo tổng vốn đáng tin cậy hay không.
Cam kết kiểm soát phải đi cùng cơ chế chịu trách nhiệm
Lãnh đạo thành phố đề nghị giữ mức trần 120 triệu USD/km, đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ sở tính toán, làm rõ phạm vi chi phí và kiểm soát thực hiện theo hợp đồng. Ông Trương Việt Dũng cũng cho biết Hà Nội sẽ rà soát chi phí dựa trên thiết kế, tổng mức đầu tư, kết quả kiểm toán và các điều kiện hợp đồng để bảo đảm giá trị thực hiện không vượt mức đã khống chế. Đây là cam kết mạnh, nhưng câu hỏi của đại biểu Trần Thanh Hà về bảng tính từng hạng mục và băn khoăn của Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng về cách xử lý khi chi phí tăng cho thấy các quy tắc vận hành vẫn cần được làm rõ. Thành phố cần công khai ranh giới hợp đồng, quy trình kiểm toán và trách nhiệm khi phát sinh ngoài phạm vi đã xác định. Nếu không, trần có thể giới hạn giá hợp đồng nhưng chưa chắc kiểm soát được toàn bộ khoản chi.
Thước đo thành công là tổng chi phí minh bạch
Mức trần có thể tạo kỷ luật trong đàm phán và buộc các bên tính kỹ ngay từ đầu, nhưng không tự bảo đảm dự án đúng ngân sách. Điều cần theo dõi tiếp theo là thành phố có công bố bảng tính theo từng tuyến hay không, các hạng mục ngoài phạm vi được dự trù và phân bổ trách nhiệm thế nào, cũng như kết quả kiểm toán được dùng ra sao để xử lý chênh lệch. Cũng cần phân biệt rõ cam kết kiểm soát theo hợp đồng với tổng nghĩa vụ tài chính thực tế: năm nhóm chi phí nằm ngoài mức tính toán vẫn cần được quản lý, thay vì bị xem như phần phụ. Với mục tiêu hoàn thành năm tuyến vào năm 2030, tiến độ không nên trở thành lý do làm mờ quy trình kiểm soát. Kết luận: cơ chế thí điểm là công cụ cần thiết, nhưng chỉ đáng tin khi mọi khoản chi và trách nhiệm đều được xác định, theo dõi và giải trình công khai.
