Trần hợp đồng chỉ có ý nghĩa khi phạm vi chi phí minh bạch
Trần vốn metro là giới hạn giá hợp đồng bình quân cho các đoạn tuyến đi ngầm, được dùng để kiểm soát chi phí xây dựng chứ không phải cam kết rằng toàn bộ dự án sẽ nằm gọn trong một con số duy nhất. Sáng 4/11, HĐND TP Hà Nội thông qua nghị quyết thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư đường sắt đô thị, trong đó có quy định mức giới hạn này. Điểm đáng chú ý là phần vượt dự toán thuộc trách nhiệm nhà thầu theo cơ chế được đề xuất; giới hạn không phải giấy phép để nâng hợp đồng. Nhưng đây chỉ là hàng rào hữu hiệu nếu thành phố xác định rành mạch đâu là phạm vi nhà thầu phải gánh, đâu là khoản ngân sách chi riêng. Nếu ranh giới mờ, mức trần dễ tạo cảm giác kiểm soát chặt hơn thực tế.
Theo giải trình của UBND thành phố, phạm vi tính giá loại trừ các khoản như bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; di dời hạ tầng kỹ thuật; tư vấn, quản lý dự án; công trình lưỡng dụng và dự phòng cho công việc phát sinh ngoài phạm vi đầu tư. Đại biểu Trần Thanh Hà đề nghị lập bảng tính chi tiết để người dân và HĐND biết rõ tổng nghĩa vụ tài chính thực sự. Đề nghị ấy không phải thủ tục phụ: nếu nhiều khoản thiết yếu đứng ngoài trần, chỉ công bố giới hạn hợp đồng sẽ không đủ để đánh giá chi phí metro Hà Nội.
Nhà thầu chịu phần vượt, nhưng hợp đồng phải khóa rủi ro
Cơ chế được thông tin nêu rõ: nếu kết quả kiểm toán khi chuẩn bị phê duyệt cho thấy chi phí thấp hơn giới hạn, áp dụng theo kết quả kiểm toán; nếu chi phí thuộc phạm vi hợp đồng vượt dự toán, nhà thầu phải tự chịu phần chênh lệch, không chuyển thêm thành nghĩa vụ ngân sách theo cơ chế này. Đây là lựa chọn đúng về nguyên tắc: nhà thầu có động lực kiểm soát thiết kế, tiến độ và giá, thay vì mặc nhiên trông chờ điều chỉnh vốn. Tuy nhiên, rủi ro chỉ được chuyển giao thật sự khi hợp đồng quy định cụ thể tiêu chuẩn kỹ thuật, cách xử lý thay đổi phạm vi và trách nhiệm với phát sinh do lỗi thi công.
Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội Trương Việt Dũng đề nghị giữ mức trần và tiếp tục hoàn thiện cơ sở tính toán, đồng thời nhấn mạnh việc kiểm soát chi phí không được đánh đổi chất lượng, an toàn hay công nghệ. Điều đó đặt ra phép thử cho khâu đấu thầu: một mức giá thấp không thể là thước đo thành công nếu tạo áp lực cắt giảm chất lượng hoặc dẫn đến tranh chấp về khoản nào nằm trong hợp đồng. Thành phố cần công khai cách kiểm toán, phân loại phát sinh và xử lý khi điều kiện thực tế khác thiết kế đã duyệt.
Quy mô mạng lưới khiến minh bạch vốn càng cấp thiết
Nghị quyết mở đường cho 5 tuyến metro Hà Nội gồm các tuyến số 1, 2, 8, 10 và 14, dài tổng cộng 253,5 km; tổng mức đầu tư được nêu là hơn 1 triệu tỷ đồng. Thành phố đặt mục tiêu hoàn thành cả năm tuyến trong năm 2030. Quy mô đồng thời ấy giải thích vì sao Hà Nội cần cơ chế riêng để thúc tiến độ, huy động nguồn lực, quản lý nghĩa vụ tài chính và chuẩn bị vận hành sau đầu tư. Nhưng càng nhiều dự án chạy song song, sai lệch nhỏ trong dự toán hoặc phân định trách nhiệm càng có thể tạo sức ép lớn lên ngân sách và năng lực giám sát.
Với hành khách, điều đáng chờ đợi không chỉ là công trình hoàn thành đúng hạn. Khi vận hành, các tuyến được kỳ vọng tăng năng lực giao thông công cộng, giảm áp lực ùn tắc, cải thiện môi trường và hỗ trợ phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng. Hà Nội cần tiếp tục rà soát chi phí trong suốt quá trình thực hiện, dựa trên thiết kế, tổng mức đầu tư, kết quả kiểm toán và điều kiện hợp đồng. Kết luận cần giữ vững rất rõ: giao phần vượt dự toán cho nhà thầu là bước kiểm soát đáng hoan nghênh, nhưng chỉ đáng tin khi mọi khoản ngoài trần đều được công khai và chất lượng công trình được bảo vệ.
