Quy mô lớn đòi hỏi một kỷ luật vốn rõ ràng
Mức trần chi phí metro là giới hạn dùng để lập dự toán và kiểm soát giá trị hợp đồng cho mỗi kilômét đường sắt đô thị, chứ không phải cam kết rằng mọi khoản chi của dự án đều nằm trong đó. Sáng 4/11, HĐND Hà Nội thông qua nghị quyết thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư các tuyến đường sắt đô thị. Theo nghị quyết, thành phố triển khai năm tuyến số 1, 2, 8, 10 và 14, tổng chiều dài 253,5 km, với tổng vốn dự kiến vượt 1 triệu tỷ đồng. Mục tiêu hoàn thành trong năm 2030 khiến đây không chỉ là bài toán huy động vốn mà còn là phép thử về năng lực tổ chức thi công và kiểm soát nghĩa vụ tài chính. Cơ chế mới có thể tạo kỷ luật cho đầu tư metro; nhưng nếu ranh giới giữa chi phí trong trần và ngoài trần mập mờ, con số giới hạn sẽ không phản ánh đầy đủ số tiền thành phố phải thu xếp.
Giới hạn hợp đồng không đồng nghĩa tổng chi phí đã khép kín
Điểm cần đọc kỹ là mức trần được xây dựng cho các hạng mục nhất định, không bao quát toàn bộ nghĩa vụ tài chính. Phó Chủ tịch UBND Hà Nội Trương Việt Dũng cho biết năm nhóm chưa tính trong mức này gồm công trình lưỡng dụng và giá trị gia tăng; dự phòng cho công việc ngoài phạm vi đầu tư; bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; di dời hạ tầng kỹ thuật; cùng tư vấn và quản lý dự án. Trong phần được tính có các hạng mục xây dựng như ga ngầm, hầm, cơ sở bảo dưỡng và bãi đỗ tàu, cùng thiết bị phục vụ vận hành như tín hiệu, thông tin liên lạc, cấp điện và thu soát vé tự động. Vì vậy, lấy mức trần làm đại diện cho toàn bộ chi phí metro sẽ dẫn đến cách nhìn thiếu. Thành phố cần công khai bảng tính theo từng tuyến, chỉ rõ khoản nào thuộc hợp đồng, khoản nào ngân sách chi trả và cách xử lý phần việc phát sinh.
Trách nhiệm vượt trần và chất lượng phải được ràng buộc
Lo ngại tại kỳ họp tập trung đúng vào khoảng trống giữa một mức khống chế trên giấy và chi phí thi công thực tế. Đại biểu Trần Thanh Hà đề nghị làm rõ căn cứ, phạm vi chi phí và trách nhiệm của các bên nếu tổng mức đầu tư phát sinh; Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng cũng nêu băn khoăn về cách xử lý khi chi phí có nguy cơ vượt giới hạn. Thành phố đề nghị giữ mức trần, hoàn thiện cơ sở tính toán và kiểm soát việc thực hiện theo hợp đồng, đồng thời không đánh đổi chất lượng, an toàn và công nghệ. Đây là nguyên tắc đúng, nhưng để có sức nặng, hợp đồng cần phân định cụ thể rủi ro do thay đổi thiết kế, điều kiện thi công hay phần việc ngoài phạm vi. Nếu mọi phát sinh đều có thể được chuyển thành khoản ngoài trần mà thiếu thẩm tra, giới hạn sẽ mất tác dụng; nếu áp cứng mà bỏ qua yêu cầu an toàn, rủi ro lại chuyển sang chất lượng công trình.
Điều cần theo dõi khi triển khai năm tuyến
Từ nay đến mốc hoàn thành năm 2030, điều đáng theo dõi không chỉ là tiến độ mà còn là khả năng đối chiếu dự toán với thiết kế, hợp đồng và kết quả kiểm toán. Hà Nội cho biết sẽ tiếp tục rà soát chi phí dựa trên thiết kế, tổng mức đầu tư, kết quả kiểm toán và các điều kiện hợp đồng để giữ giá trị thực hiện trong giới hạn đã khống chế. Cách làm này chỉ đáng tin nếu hồ sơ chi phí được cập nhật, các khoản loại trừ được công bố nhất quán giữa năm tuyến và trách nhiệm khi phát sinh được xác định trước, thay vì thương lượng sau khi công trường đã triển khai. Với mạng lưới đường sắt đô thị dài 253,5 km, một quy tắc rõ ràng có thể giúp kiểm soát vốn; một quy tắc thiếu minh bạch sẽ chỉ tạo cảm giác chắc chắn. Bài kiểm tra thực sự của cơ chế thí điểm là liệu thành phố có thể vừa giữ kỷ luật ngân sách, vừa bảo vệ chất lượng và an toàn hay không.
