Khoảng trống tài chính là phép thử của an ninh điện
Nhu cầu vốn năng lượng là tổng nguồn tài chính cần thiết để xây dựng các dự án phát điện và lưới điện, bảo đảm hệ thống theo kịp phụ tải và duy trì an ninh cung ứng. Với giai đoạn 2026–2030, con số được nêu là 77 tỉ USD — quy mô khiến khả năng huy động vốn trở thành một điều kiện quyết định, không còn là việc riêng của từng chủ đầu tư. Ngày 10.11 tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026, nơi EVN đề xuất tháo gỡ các điểm nghẽn về tín dụng và vốn dài hạn. Bối cảnh cho thấy sức ép đã hiện hữu: phụ tải tăng, trong khi nhiều dự án nguồn và lưới còn vướng cơ chế, mặt bằng và vốn. Nếu khâu tài chính không theo kịp quy hoạch, mục tiêu có đủ dự án trên giấy sẽ không chuyển thành nguồn điện đúng hạn.
Tác động của đầu tư điện không chỉ nằm ở ngành năng lượng. Năm 2026, hệ thống vượt qua ba đợt nắng nóng cực đoan mà không phải cắt điện luân phiên; nguồn cung xăng dầu cũng được duy trì khi tuyến vận tải chiến lược bị phong tỏa. Nhà nước dành trên 64.000 tỉ đồng cho các chính sách giảm thuế, phí xăng dầu và tạm ứng Quỹ bình ổn giá. Những kết quả ấy cho thấy người dân và doanh nghiệp hưởng lợi trực tiếp khi hệ thống đủ sức chống chịu. Nhưng chúng không xóa được bài toán kế tiếp: bảo đảm dòng vốn ổn định để năng lực cung ứng không phụ thuộc vào những biện pháp ứng phó ngắn hạn.
Tín dụng ngành điện cần cơ chế phù hợp với dự án dài hơi
Đề xuất của EVN nhắm vào một điểm nghẽn cụ thể: các khoản vay cho dự án điện trọng điểm quốc gia được phép không tính vào giới hạn cấp tín dụng theo Luật Các tổ chức tín dụng. Đây là kiến nghị chính sách, chưa phải cơ chế đã được thông qua; tuy vậy, nó phản ánh sự lệch pha giữa quy mô vốn cần thiết và giới hạn cho vay hiện hành. Với tín dụng ngành điện, câu hỏi không chỉ là ngân hàng có thể cho vay bao nhiêu, mà còn là khoản vay có kỳ hạn và điều kiện phù hợp với thời gian triển khai, vận hành dự án hay không. Nếu không tháo gỡ, dự án có thể gặp khó ngay cả khi đã được xác định là cần thiết cho an ninh cung ứng.
EVN đồng thời đề nghị mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng xanh, trái phiếu và vốn quốc tế. Đa dạng hóa kênh vốn là hướng đi hợp lý: nó giảm sự phụ thuộc vào một nhóm bên cho vay và tạo thêm lựa chọn cho dự án có cấu trúc tài chính phù hợp. Tuy nhiên, mở thêm kênh không tự động biến vốn thành dòng tiền sẵn sàng giải ngân. Cần khung pháp lý rõ, cơ chế giá truyền tải hợp lý và khả năng đánh giá rủi ro đủ minh bạch để nhà đầu tư nhìn thấy nguồn thu có thể dự đoán. Nếu thiếu các điều kiện đó, lời kêu gọi huy động vốn dài hạn sẽ khó vượt khỏi mức chủ trương.
Vốn phải đi cùng tiến độ, trách nhiệm và năng lực triển khai
Thách thức không dừng ở việc tìm vốn dự án năng lượng. Nhiều dự án nguồn và lưới còn vướng mặt bằng, cơ chế và tiến độ; vì vậy, cấp tín dụng nhanh hơn cũng không đủ nếu dự án chưa sẵn sàng triển khai. EVN kiến nghị cho phép giao doanh nghiệp nhà nước có năng lực thực hiện các dự án nguồn điện quan trọng, cấp bách hoặc chưa lựa chọn được nhà đầu tư; đồng thời tăng kiểm tra tiến độ và thay thế chủ đầu tư chậm kéo dài. Đây là một lập luận đáng chú ý: vốn chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng trách nhiệm thực hiện và khả năng đưa công trình vào vận hành.
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt ra yêu cầu các dự án do chủ đầu tư ngoài EVN đưa vào vận hành khoảng 85.000 MW trong giai đoạn 2026–2030. Để mục tiêu ấy khả thi, cần minh bạch tiến độ, xử lý sớm vướng mắc về mặt bằng và xác định rõ cơ chế chia sẻ rủi ro. Mở rộng huy động vốn dài hạn mà không gắn với kỷ luật triển khai có thể khiến nguồn lực bị khóa trong những dự án chậm trễ. Ngược lại, quy trình thay thế nhà đầu tư phải rõ tiêu chí và thẩm quyền, tránh biến một giải pháp thúc tiến độ thành nguồn bất định mới cho thị trường.
Thời gian không chờ các dự án hoàn tất thủ tục
Triển vọng gần hạn khiến việc tháo gỡ tài chính càng cấp thiết. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn cảnh báo năm 2027 sẽ khó khăn, năm 2028 còn khó khăn hơn: nhu cầu điện tiếp tục tăng trên nền cao, trong khi nguồn điện nền mới có thể chưa kịp vận hành. Rủi ro vì thế không chỉ là thiếu vốn trên bảng kế hoạch, mà là khoảng cách giữa thời điểm cần điện và lúc dự án thực sự phát điện. Cơ chế tín dụng, thủ tục đầu tư và tiến độ lưới truyền tải phải được xử lý song song; nếu từng khâu chờ nhau, nguồn vốn dù có thêm cũng khó tạo ra công suất đúng lúc.
Con số 77 tỉ USD đặt ra một bài toán phân bổ và thực thi, không chỉ là lời kêu gọi huy động thêm tiền. Chính phủ và các bộ, ngành cần hoàn thiện chính sách điện lực có tính đến đặc thù dự án, mở các kênh vốn nhưng đồng thời bảo đảm công khai rủi ro, tiến độ và trách nhiệm. Kết luận cần rõ: tín dụng linh hoạt hơn là cần thiết, song chỉ hiệu quả khi đi cùng dự án khả thi, cơ chế doanh thu đủ minh bạch và giám sát nghiêm. Nếu thiếu một trong những mắt xích ấy, nhu cầu vốn năng lượng sẽ còn lớn trên giấy, còn nguồn điện cần cho tăng trưởng thì tiếp tục bị trì hoãn.
