Đề xuất linh hoạt hơn, chưa phải quy định chính thức
Kiểm tra chuyên ngành giáo dục là hoạt động cơ quan có thẩm quyền xem xét việc thực hiện quy định trong lĩnh vực giáo dục thông qua kiểm tra trực tiếp, trực tuyến, từ xa bằng dữ liệu điện tử hoặc phối hợp nhiều phương thức. Dự thảo thông tư giáo dục do Bộ GD&ĐT đưa ra lấy ý kiến đề xuất một quy trình linh hoạt hơn, nhưng đến nay vẫn là dự thảo, không phải quy định đã có hiệu lực. Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến góp ý về quy trình kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực giáo dục. Đây là điểm cần nhấn mạnh: trường học không nên hiểu việc kiểm tra trực tuyến là phương thức bắt buộc hay mặc định thay thế kiểm tra tại chỗ. Đề xuất mới mở thêm lựa chọn cho cơ quan kiểm tra, đồng thời đặt điều kiện vào chất lượng hồ sơ số và hoàn cảnh cụ thể. Vì vậy, cơ sở giáo dục nên theo dõi quá trình hoàn thiện văn bản trước khi điều chỉnh quy trình nội bộ.
Chọn phương thức theo rủi ro và khả năng cung cấp dữ liệu
Theo dự thảo, kiểm tra có thể diễn ra trực tiếp, trực tuyến, từ xa dựa trên dữ liệu điện tử hoặc kết hợp các cách thức này. Khác biệt đáng kể so với cách kiểm tra trực tiếp là đoàn kiểm tra có thể khai thác hồ sơ, cơ sở dữ liệu và hệ thống thông tin mà không cần mọi nội dung đều được xác minh tại chỗ. Hình thức trực tuyến, từ xa được ưu tiên với đơn vị có dữ liệu đầy đủ, chính xác, có thể khai thác và đáp ứng yêu cầu kiểm tra. Tuy nhiên, lựa chọn phương thức không chỉ dựa vào sự tiện lợi: dự thảo nêu căn cứ gồm tính chất, nội dung, đối tượng, mức độ rủi ro và điều kiện thực tế. Nếu phát sinh trục trặc kỹ thuật, đơn vị không cung cấp hồ sơ hoặc không giải trình đầy đủ, trưởng đoàn có thể báo cáo người ra quyết định xem xét chuyển sang kiểm tra trực tiếp. Bởi vậy, kiểm tra giáo dục trực tuyến không đồng nghĩa giảm trách nhiệm giải trình; dữ liệu số càng trở thành phần cốt lõi của việc chuẩn bị.
Lịch kiểm tra và thông báo: những điểm cần theo dõi
Dự thảo hướng tới giảm xáo trộn hoạt động dạy học bằng cách hạn chế bố trí kiểm tra vào tháng 1, tháng 5, tháng 6 và tháng 12. Đây không phải lệnh cấm tuyệt đối: ngoại lệ gồm kiểm tra kỳ thi, cuộc thi, trường hợp có dấu hiệu vi phạm hoặc theo yêu cầu của thủ trưởng cơ quan có thẩm quyền. Với kiểm tra thông thường, trưởng đoàn phải thông báo bằng văn bản chậm nhất 3 ngày làm việc trước ngày công bố quyết định, trừ trường hợp ngoại lệ. Nếu tiến hành trực tuyến hoặc từ xa dựa trên dữ liệu điện tử, thời gian và phương thức phải được thông báo, thống nhất với đơn vị được kiểm tra. Các cơ sở nên rà soát tính đầy đủ, chính xác và khả năng truy xuất hồ sơ điện tử; đồng thời phân công người phối hợp, giải trình và xử lý sự cố kỹ thuật. Đây là chuẩn bị thực tế có ích, nhưng không nên tự diễn giải thành yêu cầu pháp lý mới khi thông tư chưa được ban hành.
Kỳ thi vẫn có thể được kiểm tra trong lúc diễn ra
Dự thảo còn nêu quy trình kiểm tra việc tổ chức các kỳ thi, cuộc thi do Bộ GD&ĐT và địa phương quy định, gồm kỳ thi tốt nghiệp THPT, thi học sinh giỏi quốc gia, tuyển chọn đội tuyển dự Olympic quốc tế và khu vực, cùng cuộc thi khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia cho học sinh THCS và THPT. Việc kiểm tra có thể diễn ra khi các khâu của kỳ thi đang được tiến hành. Sau kiểm tra trực tiếp, đoàn lập biên bản, ghi nhận ưu điểm, hạn chế, bất cập và vi phạm nếu có, rồi kiến nghị xử lý, khắc phục để bảo đảm kỳ thi an toàn, nghiêm túc, đúng quy định. Nhìn chung, đề xuất đáng chú ý không phải là thay mọi cuộc kiểm tra bằng hình thức online, mà là tạo cơ chế lựa chọn phương thức phù hợp và chuyển sang trực tiếp khi dữ liệu hoặc điều kiện từ xa không đáp ứng. Cơ sở giáo dục nên chuẩn bị hồ sơ số, theo dõi dự thảo và chờ văn bản chính thức trước khi áp dụng.
