Cải cách có trọng tâm, không nới lỏng trách nhiệm
Dự án sửa đổi luật về vũ khí, vật liệu nổ và phòng cháy, chữa cháy là đề xuất điều chỉnh một số thủ tục, thẩm quyền quản lý nhằm giảm gánh nặng tuân thủ mà vẫn bảo đảm an ninh, trật tự và an toàn công cộng. Tại Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Công an trình bày dự án sửa đổi, bổ sung hai luật: Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ; cùng Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ. Hướng đi đáng chú ý không phải bỏ kiểm soát, mà là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm ở những khâu phù hợp, đồng thời phân cấp và đơn giản hóa thủ tục. Đây là phản ứng cần thiết trước các quy định thực thi đang làm tăng thời gian, chi phí cho người dân và doanh nghiệp. Nhưng hiệu quả cải cách sẽ phụ thuộc vào việc hậu kiểm có đủ rõ, đủ kịp thời để không tạo lỗ hổng quản lý hay không.
Nền tảng của đề xuất là yêu cầu cải cách hành chính, chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản lý, bên cạnh chủ trương tạo môi trường đầu tư minh bạch, giảm chi phí tuân thủ. Dự án không thay đổi phạm vi điều chỉnh hay đối tượng áp dụng; trọng tâm là các quy định về phân quyền, thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh. Vì vậy, thước đo nên là lợi ích cụ thể: hồ sơ nào được rút gọn, khâu nào được bỏ hoặc chuyển sang hậu kiểm, và cơ quan nào chịu trách nhiệm khi phát hiện vi phạm. Phân cấp PCCC cũng cần được theo dõi qua quy định cụ thể về thẩm quyền, thay vì mặc nhiên coi phân quyền đồng nghĩa với giảm chuẩn an toàn.
Những thủ tục được nhắm tới
Ở mảng quản lý vật liệu nổ, dự thảo hướng tới đơn giản hóa việc thu hồi vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ; đồng thời rà soát giấy phép kinh doanh công cụ hỗ trợ và kinh doanh tiền chất thuốc nổ. Dự án còn đặt mục tiêu rút ngắn thời gian cấp, cấp lại và điều chỉnh giấy phép kinh doanh, xuất khẩu, nhập khẩu tiền chất thuốc nổ. Nội dung đáng chú ý là thời hạn cấp phép kinh doanh và xuất nhập khẩu tiền chất thuốc nổ được đề xuất rút xuống còn ba ngày làm việc; điều cần làm rõ là điều kiện áp dụng và cách xử lý hồ sơ chưa đầy đủ. Đơn giản hóa thành phần hồ sơ trang bị vũ khí quân dụng, vũ khí thể thao và công cụ hỗ trợ cũng nằm trong nhóm cải cách được nêu.
Với sửa đổi luật PCCC, điểm thay đổi lớn là đề xuất bỏ thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu, thay bằng hậu kiểm kết hợp kiểm tra việc chấp hành quy định pháp luật của chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình và chủ phương tiện. Dự án cũng hướng tới bỏ giấy phép trước khi lưu thông trên thị trường đối với phương tiện PCCC, cứu nạn, cứu hộ và vật liệu, cấu kiện ngăn cháy, chống cháy; quản lý chất lượng sẽ cần thống nhất với pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Việc vừa thẩm định thiết kế vừa kiểm tra nghiệm thu hiện có thể làm phát sinh thời gian, chi phí cho người dân, doanh nghiệp. Bỏ một lớp thủ tục có lý, nhưng trách nhiệm chứng minh sản phẩm và công trình đáp ứng chuẩn phải được quy định rành mạch.
Quy mô dự án và điều cần giám sát
Dự thảo gồm ba điều: điều thứ nhất sửa luật về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ; điều thứ hai sửa luật PCCC và cứu nạn, cứu hộ; điều thứ ba quy định hiệu lực thi hành. Phần sửa đổi dự kiến tác động tới 14 điều của luật thứ nhất và 12 điều của luật thứ hai. Quy mô này cho thấy đây là gói chỉnh sửa tập trung vào thủ tục và phân quyền, không phải viết lại toàn bộ hai khuôn khổ pháp lý. Tuy vậy, số điều được sửa không nói lên mức độ tác động thực tế: người dân, doanh nghiệp sẽ cần biết hồ sơ nào thay đổi, cơ quan nào tiếp nhận và cơ chế hậu kiểm vận hành ra sao.
Dự án được xác định đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ hai. Trong quá trình hoàn thiện, cần theo dõi việc làm rõ điều kiện để bảo đảm thời hạn cấp phép ba ngày khả thi, cũng như quy định chuyển tiếp cho giấy phép đã cấp trước đây. Quan trọng không kém là hoàn thiện khung pháp lý khi chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và rà soát các điều khoản chuyển tiếp để tránh khoảng trống pháp lý. Đây là phần quyết định cải cách có tạo thuận lợi thật hay chỉ chuyển gánh nặng từ khâu cấp phép sang khâu kiểm tra, xử lý sau đó.
Cải cách chỉ có giá trị khi an toàn được giữ vững
Sửa luật là cần thiết vì thực tiễn thi hành cho thấy một số quy định chưa phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính, chuyển đổi số và cách quản lý mới. Mục tiêu giảm thời gian, chi phí tuân thủ có ý nghĩa trực tiếp với người dân và doanh nghiệp, nhưng lĩnh vực vũ khí, vật liệu nổ và PCCC không thể đánh đổi an toàn lấy tốc độ. Vì thế, đánh giá dự án nên tập trung vào ba điểm: thủ tục nào thực sự được cắt giảm; trách nhiệm và thẩm quyền sau phân cấp được xác định đến đâu; và hậu kiểm có tiêu chí, quy trình đủ minh bạch để phát hiện rủi ro hay không. Nếu các câu trả lời được thể hiện rõ trong luật và văn bản hướng dẫn, cải cách sẽ vừa giảm phiền hà vừa duy trì năng lực quản lý. Nếu không, thủ tục ít hơn có thể chỉ khiến trách nhiệm khó xác định hơn.
