JD Vance trở thành đầu mối ngoại giao cấp cao
Nỗ lực đàm phán Mỹ Iran là các tiếp xúc ngoại giao nhằm khôi phục ngừng bắn và nối lại thương lượng hạt nhân, trong đó Washington tìm cách chuyển từ đối đầu quân sự sang một thỏa thuận có thể kiểm chứng. Trong hai tuần qua, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance trực tiếp tham gia các cuộc tiếp xúc gián tiếp với Tehran để thúc đẩy hai mục tiêu ấy. Đây không còn là vai trò đứng ngoài cuộc của một người từng hoài nghi hành động quân sự: ông đang trở thành một trong những gương mặt chính trị cấp cao nhất đứng sau kênh ngoại giao. Vance gần như trao đổi hằng ngày với Thủ tướng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman Al-Thani, Thống chế Asim Munir của Pakistan cùng các nhà trung gian khác. Sự hiện diện ấy có thể giúp Washington phát tín hiệu nghiêm túc, nhưng không tự nó xóa được bất đồng giữa hai bên.
Mục tiêu được nêu rõ: đạt một thỏa thuận ngừng bắn mới và đưa Mỹ, Iran trở lại bàn đàm phán hạt nhân. Đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner cũng tham gia nỗ lực, còn một cuộc gặp kỹ thuật cấp chuyên viên đang được cân nhắc trong những ngày tới nhưng chưa diễn ra. Vì thế, việc JD Vance Iran trở thành tâm điểm là dấu hiệu của mức độ ưu tiên chính trị, chưa phải bằng chứng rằng một thỏa thuận đã gần kề.
Islamabad đặt ngoại giao trước phép thử thực tế
Động thái của Vance diễn ra khi phái đoàn Iran tới Islamabad tối 10-4, chuẩn bị cho các cuộc đàm phán với Mỹ. Phái đoàn khoảng 70 người do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araqchi dẫn đầu, với các chuyên gia về kinh tế, an ninh và chính trị. Quy mô này cho thấy Tehran chuẩn bị nghiêm túc, nhưng lập trường của họ cũng đặt ra điều kiện rõ ràng: Qalibaf nói Iran sẵn sàng thỏa thuận nếu Washington đưa ra đề xuất thực chất và công nhận quyền lợi của Iran; ông đồng thời nhấn mạnh sự thiếu tin tưởng vào Mỹ.
Trở ngại không chỉ nằm ở bàn thương lượng. Lệnh ngừng bắn hai tuần do Tổng thống Donald Trump công bố ngày 7-4 đã chấm dứt các đợt không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, nhưng chưa giải quyết việc Tehran phong tỏa eo biển Hormuz; giao tranh Israel–Hezbollah ở Lebanon vẫn tiếp diễn. Qalibaf còn nói đàm phán sẽ không bắt đầu nếu các cam kết về tài sản Iran và ngừng bắn tại Lebanon chưa được thực hiện. Islamabad vì vậy là cơ hội mở cửa, không phải bảo đảm rằng hai bên đã thống nhất về điều kiện tiên quyết.
Sức ép bầu cử khiến Washington cần lối thoát
Sự thay đổi vai trò của Vance còn phản ánh sức ép chính trị trong nước. Ngày 4-11, ông công khai cho rằng cuộc chiến với Iran là nguyên nhân chính khiến cử tri bác bỏ đảng Cộng hòa trong bầu cử giữa nhiệm kỳ; các nguồn tin được dẫn cho biết ông đang tìm cách giúp Mỹ thoát khỏi cuộc xung đột mà trước đó ông từng cảnh báo. Tổng thống Trump nói Washington đang nói chuyện với Tehran và sẵn sàng để ngoại giao tiếp tục, song phương án quân sự vẫn còn nếu ông ra lệnh nối lại các cuộc tấn công.
Đây là thế lưỡng nan: chính quyền cần chứng minh ngoại giao có thể đem lại kết quả, nhưng cũng muốn giữ sức ép làm đòn bẩy. Qatar và Pakistan tiếp tục làm trung gian, còn các trao đổi được mô tả là có tiến triển nhưng chậm. Với người dân ngoài khu vực, hệ quả không dừng ở chiến trường: gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu đã góp phần làm tăng lạm phát và kìm hãm tăng trưởng, với tác động có thể kéo dài nhiều tháng ngay cả khi đàm phán đạt kết quả tích cực. Bởi vậy, một thỏa thuận ngừng bắn có ý nghĩa rộng hơn việc tạm dừng các cuộc tấn công.
Thỏa thuận cần vượt qua lời nói
Vai trò trực tiếp của Vance nâng cấp độ ngoại giao và có thể tạo kênh liên lạc nhanh hơn, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào việc hai bên xử lý những điều kiện cụ thể: ngừng bắn, các cam kết với Iran, tình hình Lebanon và chương trình hạt nhân. Cuộc gặp kỹ thuật cấp chuyên viên còn nằm trên bàn thảo luận, chưa được tổ chức. Điều đó khiến những tuyên bố lạc quan cần được cân nhắc trước khi gọi đây là bước đột phá.
Islamabad đem lại một điểm tựa ngoại giao đúng lúc, còn sự tham gia của Vance cho thấy Washington muốn thử lại con đường thương lượng. Tuy nhiên, quyết định cuối cùng không nằm ở chức danh của người dẫn dắt hay số cuộc gọi với các trung gian, mà ở việc các cam kết có được thực hiện và hai bên có chấp nhận nhượng bộ hay không. Kết luận thực tế nhất lúc này: cơ hội nối lại đối thoại đã rõ hơn, nhưng một thỏa thuận ngừng bắn bền vững và đàm phán hạt nhân vẫn chưa được bảo đảm.
