Một đề xuất quy mô lớn, chưa phải quyết định
Khu kinh tế đặc biệt Quảng Trị là mô hình phát triển đang được tỉnh nghiên cứu, dự kiến kết hợp kinh tế biển, cảng biển, công nghiệp, năng lượng, logistics, hàng không, thương mại xuyên biên giới, đô thị và đổi mới sáng tạo trong một không gian gắn với Hành lang kinh tế Đông - Tây. Ngày 6-11, UBND tỉnh cho biết đã gửi dự thảo kế hoạch thành lập khu kinh tế này đến Đảng ủy UBND tỉnh để đề nghị xem xét, cho ý kiến. Đây là bước chuẩn bị đề án, không phải quyết định thành lập khu kinh tế đặc biệt hay sáp nhập các xã. Sự phân biệt ấy cần được đặt lên trước các con số gây chú ý: Quảng Trị đang mở một hướng nghiên cứu, chứ chưa công bố một khu hành chính mới đã thành hình. Dù vậy, tầm vóc đề xuất cho thấy tỉnh muốn gom các động lực ven biển vào một chiến lược phát triển thống nhất.
Từ 237,92 lên 686,23 km²: mở rộng cả đất liền và mặt biển
Khu kinh tế Đông Nam hiện có diện tích 237,92 km², gồm sáu xã Mỹ Thủy, Vĩnh Định, Triệu Cơ, Nam Cửa Việt, Cửa Việt và Gio Linh. Theo phương án dự kiến đến năm 2030, phạm vi sẽ tăng lên 686,23 km², trong đó 600,89 km² là đất liền và 85,34 km² là mặt biển. Quy mô này không chỉ là phép cộng diện tích: nó hàm ý kết nối các hoạt động cảng biển, công nghiệp - năng lượng, logistics, hàng không và đô thị thay vì phát triển từng dự án rời rạc. Tuy nhiên, con số 686,23 km² vẫn thuộc phương án nghiên cứu, không nên hiểu là ranh giới đã được phê duyệt. Quy hoạch chung Khu kinh tế Đông Nam đã được Bộ Xây dựng thẩm định và đang trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
Chín xã và phương án tổ chức thành một đơn vị
Phần gây chú ý nhất về tổ chức hành chính là đề xuất nghiên cứu sắp xếp phạm vi khu kinh tế thành một đơn vị hành chính cấp xã hoặc đặc khu. Phạm vi dự kiến gồm toàn bộ bảy xã Bến Hải, Gio Linh, Cửa Việt, Nam Cửa Việt, Mỹ Thủy, Hải Lăng, Diên Sanh và một phần hai xã Triệu Cơ, Vĩnh Định. Cách gọi “siêu xã” có thể gợi hình dung về một cấu trúc đã được quyết định, nhưng hiện mới là phương án được giao nghiên cứu. Việc tổ chức lại phải được lập thành đề án riêng và trình cấp có thẩm quyền xem xét. Sở Nội vụ được giao nghiên cứu tính khả thi, tác động, điều kiện pháp lý, bộ máy và nhân lực. Vì vậy, câu trả lời hiện tại cho việc chín xã sẽ được tổ chức ra sao là: chưa có phương án cuối cùng được thông qua.
Hành lang Đông - Tây là lý do chiến lược, tiến độ còn nhiều bước
Lập luận phát triển của dự thảo nằm ở vị trí kết nối: khu vực có thể nối trục giao thông Bắc - Nam với Hành lang kinh tế Đông - Tây, mở đường đưa hàng hóa từ Lào và đông bắc Thái Lan ra Biển Đông. Sau hợp nhất, Quảng Trị có không gian kinh tế trải từ biên giới phía Tây đến ven biển phía Đông, nên gắn cảng, logistics và công nghiệp ven biển với giao thương xuyên biên giới là hướng đi có cơ sở. Nhưng lợi thế địa lý chỉ thành động lực khi hạ tầng, quy hoạch và cơ chế quản trị cùng vận hành; tên gọi “khu kinh tế đặc biệt” tự nó không bảo đảm kết quả. Kế hoạch dự kiến triển khai ba giai đoạn đến quý 3-2028: đánh giá sơ bộ và báo cáo chủ trương, hoàn thiện thể chế cùng đề án tổ chức hành chính, rồi hoàn thiện hồ sơ và thực hiện thủ tục công nhận.
Điểm cần theo dõi không chỉ là khu kinh tế Quảng Trị có được mở rộng hay không, mà còn là cách tỉnh chứng minh mô hình mới tạo liên kết thực chất giữa biển và hành lang phía Tây. Hiện chưa có quyết định công nhận khu kinh tế đặc biệt, cũng chưa có quyết định sáp nhập chín xã. Cho đến khi các bước thẩm định và thủ tục hoàn tất, 686,23 km² cùng phương án một đơn vị hành chính vẫn là đề xuất. Đây là một tham vọng đáng chú ý, nhưng cần được đánh giá bằng quy hoạch được duyệt, cơ chế rõ ràng và tiến độ thực hiện — không phải bằng quy mô trên giấy.
