Tăng trưởng nhanh chưa đủ để về đích
Động lực tăng trưởng là những nguồn lực và năng lực giúp nền kinh tế mở rộng sản xuất, nâng thu nhập và duy trì tiến bộ lâu dài; với Việt Nam, chất lượng của chúng sẽ quyết định khả năng trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Đây không thể chỉ là cuộc đua giữ GDP tăng nhanh, mà phải là quá trình xây dựng năng lực sản xuất và tự chủ bền vững hơn. Tại Diễn đàn Kinh tế MB Economic Insights ngày 06/11/2026, Sacha Dray, chuyên gia kinh tế quốc gia của Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, nhấn mạnh hai ưu tiên: bứt phá năng suất lao động và cải cách thị trường vốn để vượt bẫy thu nhập trung bình. Lịch sử cho thấy nhiều nền kinh tế chậm lại sau khi đạt mức thu nhập trung bình cao. Vì thế, tăng trưởng hôm nay chỉ có ý nghĩa nếu tạo được nền tảng cho ngày mai. Tiến bộ kinh tế cần được đo cả bằng đời sống người dân. Trong hành trình phát triển trước đây, tuổi thọ trung bình tăng hơn 10 năm, hàng chục triệu người thoát nghèo bền vững và tử vong trẻ em giảm xuống mức thấp. Đó là lời nhắc rằng tăng trưởng phải chuyển thành phúc lợi thiết thực, chứ không dừng ở chỉ tiêu GDP.
Năng suất phải trở thành động cơ chính
Năng suất Việt Nam không thể tiếp tục là điểm yếu được bù đắp bằng mở rộng vốn và lao động. Theo phân tích của Ngân hàng Thế giới, những nền kinh tế thoát bẫy thu nhập trung bình thành công có tốc độ tăng năng suất lao động nhanh gấp đôi các nước mắc kẹt; năng suất lao động Việt Nam vẫn còn cách xa các nền kinh tế phát triển như Mỹ. Khoảng cách ấy cho thấy dư địa tăng trưởng nằm ở kỹ năng, công nghệ, đổi mới quy trình và khả năng tạo giá trị cao hơn. Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng bình quân ít nhất 10% mỗi năm trong giai đoạn 2026–2030 để thúc đẩy hành trình thu nhập cao 2045. Nhưng mục tiêu này không tự biến thành năng lực. AMRO ước tính tăng trưởng tiềm năng trung hạn giai đoạn 2026–2030 vào khoảng 7,5% mỗi năm. Chênh lệch đó là tín hiệu cần động lực mới, không phải lý do để ép nền kinh tế tăng tốc bằng mọi giá. Cải cách giáo dục và đào tạo kỹ năng chuyên sâu phải gắn trực tiếp với nhu cầu của ngành công nghệ cao và kinh tế số. Nếu doanh nghiệp trong nước không hấp thụ được công nghệ và nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị, tăng trưởng cao sẽ khó bền.
Vốn phải chảy đến nơi tạo ra năng lực
Tín dụng và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã hỗ trợ mở rộng kinh tế, nhưng không thể gánh mãi vai trò động cơ chủ lực. Năm 2025, tín dụng tăng 19,1%, đưa tỷ lệ tín dụng trên GDP lên khoảng 145%. Con số này càng khiến yêu cầu sử dụng vốn hiệu quả trở nên cấp thiết: bơm thêm tín dụng không đồng nghĩa với năng suất cao hơn nếu vốn không đến được doanh nghiệp và dự án có khả năng tạo giá trị. Việc FTSE Russell đưa Việt Nam vào nhóm thị trường mới nổi từ tháng 9/2026 mở ra cơ hội tiếp cận sâu hơn với nhà đầu tư quốc tế. Tuy nhiên, hội nhập tài chính không phải đích đến. Nâng hạng thị trường vốn chỉ có giá trị lâu dài khi đi kèm minh bạch, chuẩn mực quản trị doanh nghiệp và khung pháp lý nhất quán, qua đó củng cố niềm tin và giảm rủi ro cho toàn hệ thống. Một mô hình dựa trên doanh nghiệp mạnh hơn, hạ tầng tốt hơn và phân bổ vốn hiệu quả hơn bền vững hơn cách trông chờ vào tín dụng và xây dựng. FDI cũng cần được chuyển hóa thành công nghệ, kỹ năng và liên kết thực chất với doanh nghiệp nội địa.
Cải cách tài chính phải đi cùng năng lực cạnh tranh
Lộ trình đến năm 2045 cần nối cải cách tài chính với năng suất, thay vì xem chúng như hai chương trình riêng. Thị trường vốn minh bạch và có khả năng huy động nguồn lực dài hạn có thể giúp doanh nghiệp đầu tư, đổi mới và giảm lệ thuộc vào tín dụng ngân hàng. Nhưng nếu doanh nghiệp thiếu kỹ năng, công nghệ và quản trị, dòng vốn mới cũng khó tạo ra sức cạnh tranh bền vững. Do đó, nâng hạng thị trường cần được xem là phương tiện thúc đẩy cải cách thể chế, còn mục tiêu cuối cùng là giúp doanh nghiệp Việt Nam sản xuất hiệu quả hơn và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Nhà nước cũng cần đánh giá thành quả không chỉ bằng tốc độ GDP, mà bằng năng suất, chất lượng việc làm, giá trị gia tăng trong nước và khả năng chống chịu trước biến động. Mục tiêu tăng trưởng cao giai đoạn 2026–2030 là một tham vọng chính đáng, nhưng không nên biến thành công thức áp dụng máy móc đến năm 2045. Muốn đạt thu nhập cao, Việt Nam phải đổi cách tăng trưởng: huy động vốn rộng hơn, phân bổ tốt hơn và biến mỗi khoản đầu tư thành năng lực sản xuất mới. Đó mới là con đường thoát bẫy thu nhập trung bình.
