Nhận diện dấu hiệu đột quỵ: đừng đợi người bệnh liệt hoặc bất tỉnh
Đột quỵ là tình trạng mạch máu nuôi não bị tắc hoặc vỡ, làm tổn thương mô não và cần được đánh giá, điều trị khẩn cấp tại bệnh viện. Dấu hiệu thường xuất hiện đột ngột: người đang trò chuyện bỗng nói đớ, một bên mặt xệ xuống, hoặc làm rơi đồ vì tay yếu đi. Tê hay yếu một bên cơ thể, khó hiểu lời nói, nhìn mờ hoặc nhìn đôi, chóng mặt, mất thăng bằng và đi loạng choạng cũng là những biểu hiện đáng ngờ. Người bệnh vẫn tỉnh táo hoặc không đau đầu không loại trừ đột quỵ. Có thể dùng quy tắc BE FAST để nhớ: mất thăng bằng, thay đổi thị lực, méo mặt, yếu tay, nói khó — và thời gian là lúc gọi cấp cứu. Chỉ cần một dấu hiệu mới xuất hiện cũng đủ để hành động; đừng chờ xem triệu chứng có tự hết không.
- Mặt: yêu cầu người bệnh cười; để ý một bên mặt có xệ hoặc lệch không.
- Tay: nếu an toàn, yêu cầu giơ hai tay; một tay yếu, không nâng được hoặc rơi xuống là dấu hiệu cảnh báo.
- Lời nói: nghe xem người bệnh có nói đớ, khó tìm từ hoặc không hiểu câu hỏi quen thuộc không.
- Thăng bằng và mắt: chú ý chóng mặt bất thường, đi loạng choạng, nhìn mờ hoặc nhìn đôi.
Nghi đột quỵ: gọi cấp cứu trước, ghi lại thời điểm
Khi nghi ngờ, gọi cấp cứu ngay để người bệnh được đưa tới bệnh viện sớm; không tự lái xe đưa đi nếu có thể chờ hỗ trợ cấp cứu. Tại Việt Nam, có thể gọi 115. Chỉ cần một dấu hiệu đáng ngờ, không cần chờ xuất hiện đủ triệu chứng. Khi gọi, cung cấp địa chỉ dễ tìm, mô tả biểu hiện và thời điểm nhận thấy bất thường; báo tuổi, bệnh nền và các bước đã làm nếu biết. Ghi giờ khởi phát hoặc lần cuối người bệnh còn hoàn toàn bình thường. Nếu phát hiện yếu liệt khi thức dậy, hãy báo mốc cuối cùng họ còn bình thường, thay vì đoán giờ bắt đầu. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá phương án điều trị. Gia đình không thể phân biệt đột quỵ do tắc mạch với xuất huyết não chỉ qua biểu hiện bên ngoài; cần bác sĩ thăm khám và chụp não để xác định.
Trong lúc chờ, làm theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu, trấn an và để người bệnh nghỉ ở tư thế an toàn. Không để họ tự đứng dậy hoặc đi lại; nếu nôn, hỗ trợ nằm nghiêng và báo nhân viên y tế. Theo dõi mức độ tỉnh táo và nhịp thở, đồng thời chuẩn bị thông tin thuốc đang dùng, nhất là thuốc chống đông, nếu việc đó không làm chậm cấp cứu. Không cho ăn, uống hay thử khả năng nuốt: đột quỵ có thể gây khó nuốt và khiến thức ăn, nước hoặc thuốc lọt vào đường thở. Cũng không tự dùng aspirin, thuốc chống đông, thuốc hạ huyết áp hay thuốc truyền miệng. Xử trí đột quỵ đúng tại nhà là giữ an toàn, cung cấp thông tin hữu ích và nhường việc điều trị cho nhân viên y tế.
An Cung Ngưu Hoàng Hoàn không thay thế cấp cứu
An Cung Ngưu Hoàng Hoàn là phương thuốc được ghi trong Ôn bệnh điều biện của Ngô Cúc Thông, nhưng điều đó không biến thuốc thành cách cấp cứu đột quỵ. Gia đình không thể xác định ở nhà người bệnh bị tắc hay vỡ mạch máu não; hai tình trạng cần đánh giá và điều trị khác nhau. Vì vậy, đừng nhét viên thuốc vào miệng hoặc hòa thuốc cho người đang lơ mơ, hôn mê hay khó nuốt: thuốc và dịch có thể lọt vào khí quản, gây tắc đường thở hoặc viêm phổi hít. Cũng không chờ người bệnh tỉnh sau khi uống thuốc, chích máu đầu ngón tay, cạo gió hay xoa dầu. Những việc ấy có thể trì hoãn chăm sóc y tế trong lúc mô não tiếp tục bị tổn thương.
Bằng chứng được nêu về An Cung không đủ để xem đây là thuốc điều trị đột quỵ đã được xác lập. Thử nghiệm ANGONG TRIAL tại 17 trung tâm trên người bệnh nhồi máu não cấp mức độ trung bình đến nặng chưa ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê về thay đổi thể tích ổ nhồi máu hoặc phù não giữa các nhóm. Những nghiên cứu nhỏ hơn được đề cập cũng có hạn chế về quy mô, địa điểm và việc người tham gia biết phương pháp điều trị. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy uống An Cung hằng tháng, hằng quý hoặc vài lần mỗi năm có thể làm sạch mạch máu, hòa tan mảng xơ vữa hay ngăn đột quỵ. Nếu có chỉ định tái thông mạch, người bệnh cần được đánh giá và điều trị kịp thời bằng phương pháp y khoa phù hợp.
Kết luận: một dấu hiệu cũng đủ để gọi cấp cứu
Méo miệng, yếu hoặc tê một bên, nói khó, đột ngột mất thăng bằng hay thay đổi thị lực đều cần được xem là dấu hiệu cảnh báo, không phải lý do để thử mẹo tại nhà. Gọi cấp cứu ngay, ghi lại lần cuối người bệnh còn bình thường và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Đừng cho ăn uống hay tự dùng thuốc, kể cả An Cung Ngưu Hoàng Hoàn. Khi nghi đột quỵ, lựa chọn an toàn nhất không phải chờ đợi mà là đưa người bệnh đến nơi có thể chẩn đoán và điều trị đúng.
