Ngân sách cần được giao theo kết quả
Quản lý ngân sách theo kết quả là cách lập dự toán và phân bổ nguồn lực công dựa trên mục tiêu, sản phẩm đầu ra, chất lượng và thời hạn hoàn thành, thay vì chỉ căn cứ vào mức chi được giao. Đây nên là nguyên tắc trung tâm của dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), bởi chi tiêu công chỉ có ý nghĩa khi tạo ra kết quả có thể kiểm chứng.
Chiều 5/11, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về dự án luật này; một trọng tâm là đề nghị gắn phân bổ ngân sách với hiệu quả đầu tư công. Đại biểu Trịnh Xuân An đề xuất dự toán chương trình, nhiệm vụ phải nêu rõ sản phẩm đầu ra chủ yếu, chất lượng, thời hạn và kinh phí tương ứng. Hướng tiếp cận ấy đáng ủng hộ: cơ quan dân cử và người dân cần biết ngân sách mua được kết quả gì, chứ không chỉ biết tiền đã được phân bổ hoặc giải ngân bao nhiêu.
Đánh giá dự án từ trước khi quyết định đầu tư
Với đầu tư công, trách nhiệm giải trình phải bắt đầu trước khi dự án được phê duyệt. Đại biểu Trịnh Xuân An đề nghị xác định mục tiêu, chỉ tiêu kết quả, tính chi phí toàn vòng đời — gồm vận hành và bảo trì — và đánh giá lợi ích dự kiến trước khi quyết định đầu tư. Điều đó giúp tránh cách nhìn hẹp chỉ tính chi phí xây dựng, trong khi bỏ qua việc công trình có đủ nhân lực, kinh phí để hoạt động hay không.
Đánh giá hiệu quả cũng không đồng nghĩa buộc mọi dự án phải sinh lời hay hoàn vốn. Công trình quốc phòng, an ninh, giáo dục và y tế cần được xem xét bằng tiêu chí phù hợp; nhưng mỗi khoản đầu tư vẫn phải giải thích được vì sao cần thiết, tạo ra lợi ích nào và ai chịu trách nhiệm. Nếu dự án hoàn thành đúng thủ tục nhưng ít người sử dụng hoặc không đạt mục tiêu, đó không thể được coi là thành công chỉ vì đã giải ngân.
Vì vậy, khung đánh giá nên xem xét mức độ đạt mục tiêu, chi phí, tiến độ, chất lượng đầu ra, hiệu quả sử dụng nguồn lực, tác động và khả năng duy trì kết quả. Với chương trình mục tiêu quốc gia, cần đối chiếu kết quả thực tế với cam kết cụ thể, chẳng hạn số hộ được cấp nước đạt chuẩn hay khả năng tạo thu nhập ổn định từ hỗ trợ sinh kế.
Kết quả phải quyết định vốn kỳ sau
Đánh giá chỉ có giá trị khi làm thay đổi quyết định phân bổ ngân sách. Đại biểu đề nghị dùng kết quả đánh giá làm căn cứ bố trí, điều chỉnh vốn và lập dự toán kỳ sau. Đây là điểm then chốt: nếu dự án chậm, kém hiệu quả hoặc không còn đáp ứng nhu cầu mà vẫn được cấp vốn theo quán tính, quy định đánh giá sẽ chỉ dừng ở thủ tục.
Đại biểu Bùi Văn Dũng cũng đề nghị báo cáo kế hoạch tài chính tách rõ nghĩa vụ thanh toán đã phát sinh, vốn còn cần cho dự án chuyển tiếp và chi phí vận hành công trình sắp đưa vào sử dụng. Cách hạch toán này giúp xác định phần nguồn lực thực sự dành cho dự án mới, tránh tính trùng và hạn chế quyết định đầu tư vượt khả năng cân đối.
Quy mô nguồn lực khiến yêu cầu đó càng cấp thiết: kế hoạch đầu tư công giai đoạn 2026–2030 có tổng nguồn lực 8,2 triệu tỷ đồng, theo thông tin nêu tại phiên thảo luận. Trong khi đó, vốn chuyển nguồn từ năm 2024 sang năm 2025 là 1.439.178 tỷ đồng, tương đương 67% số thực chi ngân sách nhà nước năm 2024. Những con số này cho thấy không thể chỉ chạy theo tốc độ giải ngân; cần theo dõi cả tiến độ, nguyên nhân chậm và kết quả thực tế.
Từ luật đến lợi ích người dân
Gắn phân bổ ngân sách với hiệu quả đầu tư công không phải yêu cầu kỹ thuật xa rời đời sống. Cử tri mong có hạ tầng giao thông, năng lượng, chống ngập, môi trường, hạ tầng số, văn hóa, y tế và giáo dục đồng bộ; thước đo cuối cùng là công trình có vận hành tốt và người dân có tiếp cận được dịch vụ hay không. Vì thế, đánh giá cần phản ánh mức cải thiện đời sống và khả năng tiếp cận dịch vụ, không chỉ số dự án hoàn thành.
Dự án luật được xây dựng nhằm hoàn thiện thể chế tài chính – ngân sách, nâng hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực công, đồng thời tháo gỡ vướng mắc trong đầu tư công. Việc hợp nhất quy định về ngân sách và đầu tư công có thể giúp xem xét nhu cầu dự án cùng khả năng cân đối vốn, nhưng hiệu quả còn tùy thuộc hướng dẫn rõ ràng và trách nhiệm thực thi.
Đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị sớm ban hành hướng dẫn để luật phát huy hiệu quả ở cấp xã từ năm ngân sách 2027, đồng thời nâng năng lực cán bộ cơ sở. Kết luận, đề xuất gắn vốn với kết quả là hướng đi đúng nếu đánh giá minh bạch, phù hợp từng loại dự án và thực sự chi phối quyết định cấp vốn. Khi ấy, ngân sách Quốc hội xem xét sẽ được nhìn nhận không chỉ qua số tiền đã chi, mà qua giá trị bền vững tạo ra cho người dân.
