Lãi suất thấp trên giấy chưa bảo đảm vốn rẻ ngoài thị trường
Giảm lãi suất là việc hạ chi phí vay vốn trong nền kinh tế thông qua điều chỉnh lãi suất điều hành, lãi suất huy động hoặc lãi suất cho vay, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào nguồn tiền gửi và sức khỏe của hệ thống ngân hàng. Tại Diễn đàn Đầu tư Việt Nam, diễn ra ngày 12/11, TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia kinh tế trưởng BIDV, nhận định lãi suất và lạm phát đang là rào cản đối với mục tiêu tăng trưởng cao. Đây là điểm cần nhìn thẳng: lãi suất điều hành khoảng 4,5% đã tương đối thấp, nhưng mức đó không buộc các ngân hàng phải giảm tương ứng lãi suất thực tế. Khi nhu cầu vốn tăng, ngân hàng cần giữ đủ tiền gửi để cho vay; hạ mạnh lãi suất huy động có thể khiến dòng tiền rời hệ thống, làm áp lực thanh khoản nặng hơn. Vì vậy, kêu gọi hạ lãi suất đồng loạt mà không giải quyết nguồn vốn là cách đặt mục tiêu trước điều kiện.
Sức ép hình thành từ cả trong nước lẫn quốc tế. Mục tiêu tăng trưởng được nâng từ khoảng 6,5–7% lên 8%, kéo định hướng tín dụng từ 15–16% lên 19%; trong khi xu hướng giảm lãi suất toàn cầu chững lại và lạm phát trong nước có dấu hiệu nhích lên. Nền kinh tế cũng bước vào giai đoạn tích lũy vốn cho chu kỳ tăng trưởng mới. Khi nhu cầu vốn tăng nhanh hơn khả năng huy động nguồn tiền ổn định, dư địa giảm lãi suất ngân hàng tự nhiên bị thu hẹp.
Lãi suất huy động, tiền gửi và áp lực thanh khoản
Giảm lãi suất huy động có thể giúp ngân hàng giảm chi phí vốn, nhưng nếu mức sinh lời không còn hấp dẫn, tiền gửi có nguy cơ chuyển sang kênh khác. Đó là đánh đổi không thể bỏ qua: hệ thống phải vừa cung ứng vốn với chi phí hợp lý, vừa bảo đảm an toàn thanh khoản và ổn định tài chính. TS. Cấn Văn Lực cho rằng có thể cân nhắc giảm khoảng 0,5 điểm phần trăm lãi suất huy động rồi theo dõi phản ứng của thị trường, thay vì cắt giảm mạnh ngay lập tức. Cách tiếp cận từng bước không tạo ra phép màu, nhưng giúp nhà điều hành kiểm tra liệu nguồn tiền có tiếp tục ở lại ngân hàng hay không trước khi đi xa hơn.
Áp lực này đã hiện rõ với người gửi tiền và người vay. Lãi suất tiết kiệm tại các ngân hàng phổ biến quanh 7,8–9% mỗi năm, tăng hơn 3 điểm phần trăm so với giai đoạn cuối năm trước; một số ngân hàng trả tới 9,5% một năm trong những điều kiện được ghi nhận. Mặt bằng huy động tăng khiến chi phí vốn khó giảm nhanh, còn doanh nghiệp và hộ gia đình không thể mặc định rằng lãi vay sẽ hạ chỉ vì lãi suất điều hành thấp. Nếu nguồn tiền gửi suy yếu, ngân hàng có ít dư địa hơn để đáp ứng nhu cầu vay, và lợi ích của một đợt giảm lãi suất danh nghĩa có thể bị triệt tiêu bởi khan hiếm vốn.
Lạm phát, tỷ giá và biên lợi nhuận chặn đà giảm sâu
Lạm phát và tỷ giá giới hạn khả năng nới lỏng vì chính sách tiền tệ không thể chỉ nhắm đến khoản vay rẻ: nó còn phải bảo vệ sức mua và sự ổn định của thị trường tiền tệ. Khi lạm phát nhích lên, giảm lãi suất quá nhanh có thể làm suy yếu sức hấp dẫn của tiền gửi; biến động tỷ giá cũng khiến việc định giá vốn và quản trị rủi ro phức tạp hơn. Bởi vậy, mức lãi suất điều hành thấp không đồng nghĩa ngân hàng có thể giảm lãi vay mà không tính đến chi phí huy động, rủi ro tín dụng và nhu cầu giữ nguồn vốn.
Một rào cản khác là biên lãi ròng (NIM), phần chênh lệch giữa thu nhập lãi và chi phí vốn. NIM của hệ thống ngân hàng giảm từ khoảng 3% vào cuối năm trước xuống 2,8% trong quý I và còn khoảng 2,5% hiện nay. Trong khi đó, định hướng là ngân hàng cố gắng giảm lãi suất cho vay 1,5–2%, nên sức ép lên biên lợi nhuận càng lớn. Ép giảm đồng loạt có thể làm mỏng vùng đệm mà ngân hàng cần để chịu rủi ro, thay vì tạo nền tảng cho tín dụng bền vững. Giảm lãi vay có trọng tâm, ưu tiên lĩnh vực phù hợp và người vay có khả năng phục hồi, thực tế hơn một cam kết áp dụng đại trà.
Muốn giảm bền vững, phải khơi thêm dòng vốn cho nền kinh tế
Giải pháp không thể chỉ là yêu cầu ngân hàng hạ lãi suất. Muốn giảm lãi suất bền vững trong giai đoạn 2027–2028, cần cải thiện thanh khoản bằng nhiều hướng: đẩy nhanh giải ngân đầu tư công để đưa tiền vào nền kinh tế, tháo gỡ dự án tồn đọng, tăng tốc hoàn thuế và sử dụng các công cụ hỗ trợ thanh khoản phù hợp. Các biện pháp này tác động vào dòng tiền và khả năng lưu chuyển vốn, thay vì chỉ điều chỉnh con số lãi suất trên danh nghĩa. Ngân hàng vẫn cần quyết tâm giảm lãi suất, nhưng phải chọn mức độ và lĩnh vực phù hợp, đồng thời theo dõi phản ứng của thị trường.
Về dài hạn, khơi thông thị trường vốn và huy động thêm nguồn vốn trung, dài hạn trong nước lẫn quốc tế sẽ giảm sự lệ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng. Đây là mắt xích quan trọng: khi doanh nghiệp có thêm kênh vốn, ngân hàng bớt phải gánh toàn bộ nhu cầu tài trợ, còn áp lực huy động và cho vay dài hạn có thể dịu đi. Kết luận không nên là từ bỏ mục tiêu giảm lãi suất, mà là phải tạo điều kiện để mục tiêu ấy đứng vững. Nếu thanh khoản, lạm phát, tỷ giá và năng lực vốn không được xử lý đồng bộ, hạ lãi suất nhanh sẽ chỉ là bước giảm mong manh; muốn vốn rẻ lâu dài, nền kinh tế cần thêm dòng tiền và thêm động lực tăng trưởng.
