Quy mô lớn, trọng tâm là kết nối
Quy hoạch đường sắt Hà Nội là định hướng sắp xếp các tuyến và nhà ga trong khu vực đô thị để kết nối vận tải nội đô với mạng lưới đường sắt quốc gia. Thành phố đề xuất xây dựng sáu tuyến mới, tổng chiều dài khoảng 298 km; nhưng ý nghĩa của đề xuất không chỉ nằm ở quy mô. Điểm đáng chú ý hơn là cách các tuyến dự kiến tạo liên kết giữa những đầu mối hành khách, hàng hóa và các hành lang đường sắt hiện hữu. Theo dự thảo quy hoạch các tuyến và nhà ga khu vực Hà Nội, phương án tuyến vành đai phía Tây đang được trình Bộ Xây dựng xem xét, phê duyệt. Vì vậy, đây vẫn là đề xuất quy hoạch, chưa phải cam kết về thời điểm thi công hay vận hành. Đánh giá mạng lưới nên bắt đầu từ khả năng kết nối, thay vì xem con số chiều dài như thước đo duy nhất.
Vành đai phía Tây nối các đầu mối
Tuyến đường sắt vành đai phía Tây được định hình theo hướng Thạch Lỗi – phía Tây Hà Nội – Ngọc Hồi, Thường Tín. Tuyến dài khoảng 56 km trong phạm vi nghiên cứu, dự kiến đi qua khu vực phía Tây thành phố và kết nối với tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng tại Thạch Lỗi. Quy hoạch nêu phương án đường đôi, khổ 1.435 mm, tốc độ thiết kế 120 km/h; các ga dự kiến gồm Ngọc Hồi, Hà Đông, Tây Hà Nội, Phùng và Thạch Lỗi. Đây là tuyến có thể làm rõ vai trò của đường sắt vành đai phía Tây: không chỉ đưa tàu qua các khu vực ven đô mà còn tạo đường nối giữa mạng lưới quốc gia và đường sắt đô thị. Tại Ngọc Hồi, tàu khách dự kiến kết nối hai mạng lưới, giúp hành khách chuyển tuyến tại một đầu mối thay vì phải đi sâu vào trung tâm để đổi phương tiện.
Ngọc Hồi và Thường Tín chia sẻ vai trò
Ngọc Hồi được quy hoạch làm đầu mối hành khách phía Nam, phục vụ đường sắt quốc gia với các khổ đường khác nhau, đường sắt tốc độ cao và năm tuyến đường sắt đô thị được nêu trong dự thảo. Trong khi đó, ga Thường Tín được định hướng thành đầu mối hàng hóa phía Nam, phục vụ tàu khổ 1.435 mm và 1.000 mm kết nối các tuyến vành đai phía Đông, phía Tây và phía Nam. Cách phân vai này hợp lý trên giấy: hành khách tập trung ở một nút trung chuyển, còn luồng hàng hóa có điểm gom và phân phối riêng. Nhưng hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào việc các tuyến nhánh, nhà ga và dịch vụ trung chuyển được đầu tư đồng bộ. Quy hoạch chi tiết tuyến vành đai phía Tây được xem là cơ sở hướng dẫn đầu tư khi nhu cầu vận tải tăng, đồng thời giúp địa phương dành quỹ đất cho hạ tầng đường sắt và các công trình dọc tuyến.
Giữ đường nối Bắc–Nam với phía Bắc
Một bài toán khác của quy hoạch là điều chỉnh đường sắt Bắc–Nam để phục vụ dự án mở rộng Quốc lộ 1 qua Hà Nội mà không cắt đứt kết nối vận tải. Dự thảo đề xuất chuyển một đoạn Ngọc Hồi – Phú Xuyên dài khoảng 26,5 km chạy dọc hành lang đường sắt tốc độ cao Bắc–Nam, với tốc độ thiết kế 100 km/h; phạm vi tuyến dự kiến từ Ngọc Hồi đến Phủ Lý dài khoảng 56 km qua Hà Nội và Ninh Bình. Phương án cũng tính đến đoạn nối đường khổ 1.000 mm từ Ngọc Hồi với tuyến Bắc Hồng – Văn Điển, để tàu tiếp tục qua khu vực cầu Thăng Long tới Đông Anh, Yên Viên, rồi kết nối các tuyến Hà Nội–Lạng Sơn và Hà Nội–Hải Phòng. Với tuyến Lào Cai–Hà Nội–Hải Phòng mới, dự thảo nêu vành đai phía Đông dài khoảng 31 km, nối qua cầu Mễ Sở. Đây là lớp kết nối cần thiết để mạng lưới đường sắt quốc gia không bị chia cắt khi các đoạn tuyến được di dời.
Kết nối mới chỉ có giá trị khi vận hành liền mạch
Đề xuất sáu tuyến dài khoảng 298 km đặt ra một hướng phát triển đáng chú ý: tổ chức đường sắt như mạng lưới có các điểm trung chuyển và đường vòng, thay vì chỉ bổ sung từng tuyến độc lập. Tuyến phía Tây có thể nối Thạch Lỗi với Ngọc Hồi và Thường Tín, trong khi các tuyến vành đai phía Đông góp phần duy trì liên hệ giữa trục Bắc–Nam và mạng lưới phía Bắc. Lợi ích với người đi tàu sẽ đến từ việc chuyển tuyến thuận tiện, còn lợi ích vận tải hàng hóa phụ thuộc vào khả năng kết nối ga và hành lang. Dù vậy, các nội dung hiện nằm trong dự thảo đang trình xem xét; quy mô đề xuất chưa đồng nghĩa với tiến độ đầu tư đã được xác định. Kết luận quan trọng nhất là Hà Nội đang hướng tới một mạng lưới liên thông hơn, nhưng giá trị của quy hoạch sẽ chỉ được chứng minh khi các tuyến, nhà ga và kết nối trung chuyển cùng được triển khai.
