Nợ xấu tăng, nhưng bộ đệm mới là điểm đáng lo
Nợ xấu ngân hàng là các khoản vay thuộc nhóm 3 đến nhóm 5, khi khả năng trả nợ của khách hàng đã suy giảm đáng kể và nguy cơ mất vốn tăng lên. Cuối quý III, tỷ lệ nợ xấu tại 13 ngân hàng niêm yết lên 2,09%, so với 1,97% ba tháng trước; cùng lúc, tỷ lệ bao phủ nợ xấu giảm từ 83% xuống 77%. Hai chuyển động trái chiều này đáng quan tâm hơn riêng mức tăng tỷ lệ nợ xấu: rủi ro tăng, còn nguồn dự phòng tương đối để bù đắp lại mỏng đi. Áp lực dồn chủ yếu vào nhóm ngân hàng thương mại cổ phần, nơi tỷ lệ nợ xấu lên 2,83%, tăng 0,19 điểm phần trăm trong quý. Vì vậy, không nên đánh giá sức khỏe ngân hàng chỉ bằng tỷ lệ nợ xấu; cần hỏi thêm mỗi nhà băng đã dành bao nhiêu dự phòng và thu hồi được bao nhiêu khoản vay có vấn đề.
Rủi ro không chỉ nằm trong nợ đã thành xấu
Tín hiệu cảnh báo đang xuất hiện trước khi nhiều khoản vay chuyển thành nợ xấu. Nợ nhóm 2, tức nợ cần chú ý, tăng lên 1,63% trong nhóm ngân hàng được SSI theo dõi; nợ cần chú ý và nợ dưới tiêu chuẩn cũng tăng tại nhiều ngân hàng trong tổng hợp báo cáo quý III/2026 của 28 nhà băng. Nợ nhóm 2 chưa phải nợ xấu, và không phải mọi khoản đều sẽ chuyển thành nhóm 3 đến nhóm 5. Nhưng nếu dòng tiền khách hàng tiếp tục yếu, đây có thể là vùng báo trước áp lực trích lập và xử lý nợ ở các quý sau. Quy mô cũng cần được nhìn cùng tỷ lệ: nợ xấu nội bảng của 28 ngân hàng đạt 340.444 tỷ đồng tại ngày 30/9, trong đó nợ có khả năng mất vốn chiếm 48,6%. Tăng trưởng tín dụng có thể làm tỷ lệ nợ xấu bớt biến động do mẫu số lớn hơn; điều đó không đồng nghĩa ngân hàng đã thu hồi được nợ cũ hay kiểm soát được nợ mới phát sinh.
Khoảng cách dự phòng khiến rủi ro tập trung vào đâu?
Sự phân hóa giữa các nhà băng cho thấy cùng một mặt bằng nợ xấu không đồng nghĩa cùng mức chịu đựng. Trong nhóm khảo sát 13 ngân hàng, khối có vốn nhà nước có tỷ lệ bao phủ nợ xấu 152%, trong khi khối tư nhân chỉ đạt 55%; riêng Vietcombank ở mức 243%, còn Sacombank 35%, VIB 42% và HDBank 46%. Một tổng hợp rộng hơn ghi nhận tỷ lệ bao phủ nợ xấu toàn ngành khoảng 80%, thấp nhất trong 5 năm, nhưng đây là phạm vi thống kê khác với nhóm 13 ngân hàng nói trên. Những tỷ lệ này không thể đứng riêng lẻ: tài sản bảo đảm, tình trạng pháp lý và khả năng thu hồi đều ảnh hưởng đến tổn thất cuối cùng. Dẫu vậy, bộ đệm mỏng khiến ngân hàng ít dư địa hơn nếu nợ xấu tiếp tục tăng. Rủi ro đáng theo dõi nhất vì thế tập trung ở những nhà băng vừa có nợ tăng nhanh, vừa dự phòng thấp và khó xử lý tài sản bảo đảm.
Lợi nhuận phải được đọc cùng chi phí dự phòng
Lãi suất cao là một tác nhân làm sức ép tín dụng rõ hơn: nhiều hộ gia đình, người vay cá nhân và doanh nghiệp nhỏ khó trả nợ đúng hạn khi khoản lãi hằng tháng tăng. Rủi ro đặc biệt nhạy cảm ở vay mua nhà, khi phần lớn khoản vay hết ưu đãi và chuyển sang lãi suất thả nổi 12–15% mỗi năm theo dự báo được nêu trong báo cáo. Người mua nhà cũng chùn tay; thanh khoản bất động sản yếu khiến việc bán tài sản thế chấp để thu hồi vốn thêm khó khăn. Trong khi đó, lợi nhuận trước thuế quý III của 13 ngân hàng trong danh mục đạt 89.100 tỷ đồng, tăng 18,9% so với cùng kỳ, nhưng chi phí tín dụng đã lên 1,37% và tỷ lệ bao phủ giảm. Lợi nhuận tăng vì thế chưa đủ chứng minh chất lượng sinh lời tốt: chi phí dự phòng được ghi nhận trước khi tính kết quả kinh doanh, nên trích lập bổ sung có thể bào mòn lợi nhuận các quý tới.
Đánh giá năng lực ngân hàng cần nhìn đồng thời lượng nợ mới hình thành, kết quả thu hồi và khả năng duy trì dự phòng phù hợp. Với khoản vay khó thu hồi, ngân hàng cần chủ động hoàn thiện hồ sơ pháp lý, cập nhật giá trị tài sản và chọn phương án xử lý. Dự báo lợi nhuận quý IV của nhóm ngân hàng trong danh mục đạt 96.700 tỷ đồng, tăng 13,4% so với cùng kỳ, nhưng dự báo này không xóa đi câu hỏi về chất lượng lợi nhuận nếu rủi ro tín dụng còn tăng. Kết luận: tỷ lệ nợ xấu 2,09% là lời cảnh báo, còn mức bao phủ 77% cho thấy dư địa chống đỡ đã hẹp hơn. Nhà băng có thể củng cố niềm tin không phải bằng lợi nhuận trên giấy, mà bằng thu hồi nợ thực chất, kiểm soát nợ cần chú ý và trích lập đủ sức ứng phó với tổn thất.
