Từ một nghiên cứu ở Ba Vì đến lỗ hổng chăm sóc
Y tế cơ sở là tuyến chăm sóc gần cộng đồng, có thể theo dõi sức khỏe người dân lâu dài, phát hiện nguy cơ sớm và phối hợp quản lý bệnh mạn tính thay vì chỉ xử lý từng lần khám riêng lẻ. Đây là mắt xích ngày càng thiết yếu khi dân số già đi và người bệnh cần được hỗ trợ giữa các lần đến bệnh viện.
Tại hội nghị khoa học tổ chức sáng 31/10/2026 ở Bệnh viện đa khoa Ba Vì, các chuyên gia, nhà khoa học và bác sĩ đã bàn về thách thức này trong bối cảnh bệnh tật và cơ cấu dân số thay đổi. Một nghiên cứu trên 235 người mắc đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú tại bệnh viện năm 2026 cho thấy chỉ 20,9% tuân thủ đồng thời việc dùng thuốc, tự theo dõi đường huyết tại nhà và tái khám định kỳ. Trong khi đó, 73,2% tuân thủ dùng thuốc nhưng chỉ 23% tự theo dõi đường huyết.
Khoảng cách ấy phơi bày giới hạn của mô hình lấy đơn thuốc và cuộc hẹn tại bệnh viện làm trung tâm. Thuốc có thể được cấp đủ, nhưng nếu người bệnh không có thiết bị theo dõi, không hiểu vì sao cần kiểm tra khi thấy khỏe hoặc bỏ lỡ lịch tái khám, bệnh vẫn có thể mất kiểm soát. Câu chuyện Ba Vì vì thế không chỉ nói về ý thức cá nhân; nó cho thấy chăm sóc phải tiếp nối được khi người bệnh trở về nhà.
Già hóa khiến chăm sóc một lần mỗi lần khám không còn đủ
Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011, trong khi đô thị hóa và thay đổi lối sống góp phần làm số người mắc bệnh không lây nhiễm tăng lên. Người cao tuổi thường không chỉ có một chẩn đoán: các bệnh tim mạch, nội tiết và chuyển hóa có thể cùng hiện diện, khiến việc dùng thuốc, theo dõi triệu chứng và điều chỉnh điều trị phức tạp hơn. Nhu cầu vì vậy không dừng ở một đợt khám mà kéo dài theo năm tháng.
Bối cảnh dịch tễ càng nhấn mạnh tính cấp thiết: theo số liệu năm 2023 được chuyên gia dẫn tại hội nghị, bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 79% tổng số trường hợp tử vong. Tuy vậy, nhiều người mắc tăng huyết áp chưa được chẩn đoán, điều trị và kiểm soát đạt mục tiêu; tỷ lệ người mắc đái tháo đường chưa được phát hiện cũng còn cao. Đây không phải khoảng trống có thể khép lại bằng cách chờ người bệnh tự tìm đến bệnh viện.
Nếu huyết áp không được đo thường xuyên, người bệnh có thể không biết mình mắc bệnh hoặc không duy trì điều trị, làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch và đột quỵ. Với đái tháo đường, bỏ theo dõi đường huyết khiến cả người bệnh lẫn nhân viên y tế thiếu thông tin để nhận biết khi kiểm soát đang lệch hướng. Già hóa dân số vì thế buộc hệ thống phải chuyển từ chữa từng đợt sang chăm sóc liên tục, chủ động và gần nơi người dân sinh sống.
Nghị quyết 72 đặt y tế cơ sở vào vị trí then chốt
Nghị quyết 72-NQ/TW đặt ra định hướng chuyển trọng tâm từ khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân. Định hướng này phù hợp với thực tế bệnh không lây nhiễm đang chiếm phần lớn gánh nặng tử vong: phát hiện sớm và quản lý lâu dài phải trở thành công việc thường ngày, không thể chỉ là nhiệm vụ của bệnh viện tuyến trên khi biến chứng đã xuất hiện.
Muốn thực hiện điều đó, y tế cơ sở cần có năng lực dự phòng, quản lý và điều trị bệnh không lây nhiễm theo hướng dẫn chuyên môn. Bác sĩ y học gia đình có thể giữ vai trò kết nối, nhất là với người cao tuổi và người mắc nhiều bệnh mạn tính. Khi theo dõi được huyết áp, đường huyết, thuốc đang sử dụng và lịch tái khám tại địa phương, người bệnh bớt phụ thuộc vào những chuyến đi xa chỉ để duy trì điều trị; thời gian và công sức đi lại cũng bớt trở thành gánh nặng.
Tuy nhiên, không thể giao thêm trách nhiệm cho trạm y tế mà thiếu công cụ và phối hợp. Nghiên cứu tại Ba Vì ghi nhận 54,7% người không tự theo dõi đường huyết cho biết họ không có máy đo hoặc que thử; 35,9% nghĩ đường huyết ổn định nên không cần kiểm tra thường xuyên. Những trở ngại này đòi hỏi nhân viên y tế phải hướng dẫn thiết thực, gia đình cùng nhắc lịch, còn hệ thống cần thiết kế cách theo dõi phù hợp với điều kiện của người bệnh.
Theo dõi liên tục phải bắt đầu từ những việc cụ thể
Chăm sóc liên tục không đồng nghĩa với việc người bệnh phải đến cơ sở y tế thường xuyên hơn. Cốt lõi là duy trì liên hệ và hỗ trợ đủ đều để người bệnh biết cần theo dõi điều gì, nhận ra dấu hiệu bất thường, dùng thuốc đúng hướng dẫn và tái khám đúng thời điểm. Với người cao tuổi hoặc sống chung với nhiều bệnh, kế hoạch chăm sóc cũng cần tính đến khả năng tự theo dõi, thói quen sinh hoạt và sự hỗ trợ của gia đình.
Các chuyên gia đề xuất phát triển kết nối giữa chương trình phòng, chống bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính của Bệnh viện Bạch Mai với Bệnh viện đa khoa Ba Vì, đồng thời nghiên cứu ứng dụng công nghệ số để theo dõi người bệnh từ xa. Đây là hướng đi đáng chú ý, nhưng công nghệ chỉ có ích khi được dùng để duy trì trao đổi và xử lý thông tin, chứ không thay thế tư vấn chuyên môn hay biến việc tự chăm sóc thành trách nhiệm riêng của người bệnh.
Thay đổi mô hình cũng cần nhân lực đủ năng lực ở tuyến gần dân. Chương trình đào tạo được nêu trong các phân tích về Nghị quyết 72 dự kiến hỗ trợ hơn 500 bác sĩ, gồm khoảng 400 người được đào tạo chuyên khoa và ít nhất 100 người được đào tạo ở trình độ cao hơn; việc điều tra tình hình mắc bệnh cũng đang được tiếp tục trong năm 2026, sau khoảng năm năm. Đó là những bước tiếp theo, nhưng hiệu quả phải được đo bằng việc người bệnh được phát hiện, theo dõi và điều trị tốt hơn.
Bài học từ Ba Vì khá rõ: kê đơn là khởi đầu, không phải đích đến. Khi già hóa dân số làm số người cần sống lâu dài với bệnh mạn tính tăng lên, y tế cơ sở phải trở thành nơi giữ nhịp chăm sóc giữa các lần khám, kết nối người bệnh, gia đình và tuyến chuyên môn. Nếu thiếu sự tiếp nối ấy, hệ thống sẽ tiếp tục phát hiện vấn đề muộn; nếu xây dựng được nó, người bệnh có cơ hội kiểm soát sức khỏe chủ động hơn ngay trong cộng đồng.
