Thách thức không còn nằm riêng trong bệnh viện
Già hóa dân số là quá trình tỷ trọng người cao tuổi tăng lên, kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe lâu dài và quản lý nhiều bệnh mạn tính cùng lúc. Với ngành y tế, đây không chỉ là câu chuyện về thêm lượt khám mà là phép thử năng lực theo dõi người bệnh suốt đời.
Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và thuộc nhóm quốc gia có tốc độ chuyển đổi nhanh. Gần hai phần ba người cao tuổi có ít nhất một bệnh nền; trong nhóm này, hơn một nửa mắc đồng thời nhiều bệnh lý. Bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa và đái tháo đường thường đòi hỏi phối hợp điều trị, tái khám đều đặn và điều chỉnh lối sống. Vì vậy, mô hình chỉ tập trung xử lý từng đợt bệnh tại bệnh viện ngày càng bộc lộ giới hạn: người bệnh cần được theo dõi thường xuyên ở nơi họ sinh sống, thay vì chỉ nhận chăm sóc khi bệnh trở nặng.
Sáng 31/10, Bệnh viện đa khoa Ba Vì tổ chức hội nghị khoa học hướng tới kỷ niệm 60 năm thành lập, với sự tham gia của chuyên gia, nhà khoa học và bác sĩ từ nhiều cơ sở y tế, đào tạo tại Hà Nội. Hội nghị đặt ra một vấn đề thiết thực: chăm sóc bệnh mạn tính phải được tổ chức như một quá trình liên tục, không thể trông chờ riêng vào bệnh viện tuyến trên.
Khoảng trống phát hiện và kiểm soát bệnh cần được thu hẹp
Bệnh không lây nhiễm đã trở thành phần lớn gánh nặng tử vong, nhưng tỷ trọng lớn ấy không đồng nghĩa hệ thống đã kiểm soát tốt các bệnh này. Theo số liệu năm 2023 được chuyên gia Phan Hướng Dương chia sẻ, nhóm bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 79% tổng số trường hợp tử vong. Tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mạn tính và đái tháo đường là những nguyên nhân chủ yếu.
Khoảng trống nằm ở cả phát hiện lẫn điều trị lâu dài: nhiều người mắc bệnh chưa được chẩn đoán hoặc chưa kiểm soát hiệu quả; tỷ lệ tăng huyết áp khoảng 26,2%, trong khi việc phát hiện, điều trị và duy trì huyết áp đạt mục tiêu vẫn còn hạn chế. Khi bệnh âm thầm tiến triển, người bệnh dễ chỉ tìm đến dịch vụ y tế lúc đã xuất hiện biến chứng. Đó là cách chăm sóc tốn kém về thời gian, sức lực và nguồn lực điều trị, đồng thời làm mất cơ hội can thiệp sớm.
Thực tế tuân thủ điều trị cho thấy vì sao phát hiện bệnh thôi chưa đủ. Nghiên cứu năm 2026 trên 235 người bệnh đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú tại Bệnh viện đa khoa Ba Vì ghi nhận chỉ 20,9% tuân thủ đầy đủ việc dùng thuốc, tự theo dõi đường huyết và tái khám định kỳ. Quản lý bệnh vì thế cần tính đến điều kiện tự chăm sóc, hỗ trợ gia đình và sự hướng dẫn đều đặn của nhân viên y tế.
Y tế cơ sở phải trở thành nơi quản lý bệnh lâu dài
Nếu muốn giảm áp lực lên bệnh viện điều trị, cần chuyển trọng tâm sang y tế cơ sở và phòng bệnh chủ động. Trạm y tế gần dân có thể hỗ trợ sàng lọc, theo dõi chỉ số sức khỏe, nhắc lịch tái khám và quản lý những trường hợp ổn định theo hướng dẫn chuyên môn. Điều đó giúp người bệnh tiếp cận chăm sóc liên tục mà không phải nhiều lần đi lên tuyến trên vì những vấn đề có thể xử lý an toàn tại địa phương.
Đây không phải lời kêu gọi thay bệnh viện bằng tuyến cơ sở, mà là phân công lại công việc cho đúng nơi, đúng nhu cầu. Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026–2035 đặt mục tiêu nâng năng lực hệ thống cơ sở, để trạm y tế xã, phường thực hiện dự phòng, quản lý và điều trị bệnh không lây nhiễm theo hướng dẫn chuyên môn. Đào tạo bác sĩ y học gia đình cũng được xác định là một hướng ưu tiên.
Các bước nhỏ trong chăm sóc hằng ngày có ý nghĩa lớn: nhận biết sớm dấu hiệu bất thường, có kế hoạch theo dõi phù hợp và giữ liên hệ giữa người bệnh với nhân viên y tế. Tại hội nghị ở Ba Vì, Bệnh viện Bạch Mai sẵn sàng chia sẻ bộ câu hỏi nhận diện sớm dấu hiệu đợt cấp để bệnh viện địa phương nghiên cứu triển khai sau khi có thống nhất. Đây là hướng hợp lý, miễn là công cụ chuyên môn đi cùng nhân lực, hướng dẫn và khả năng tiếp cận thực tế.
Đổi mới phải bắt đầu từ phòng bệnh chủ động
Già hóa dân số không thể đảo ngược, nhưng mức độ quá tải do bệnh mạn tính có thể được giảm nếu hệ thống phát hiện nguy cơ sớm và duy trì chăm sóc lâu dài. Đô thị hóa cùng thay đổi lối sống cũng góp phần làm số người mắc bệnh không lây nhiễm tăng, khiến cách tổ chức dịch vụ thiên về khám, chữa bệnh khi đã phát triệu chứng không còn phù hợp.
Nghị quyết 72 đặt trọng tâm vào chuyển từ khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân. Định hướng này chỉ tạo chuyển biến khi đi vào những dịch vụ thiết thực: phát hiện tăng huyết áp và đái tháo đường, tư vấn tự chăm sóc, theo dõi điều trị và kết nối kịp thời với bệnh viện khi tình trạng vượt khả năng tuyến cơ sở. Với bệnh mạn tính, một lần khám tốt không thể thay thế nhiều tháng quản lý có chất lượng.
Kết luận cần rõ ràng: hệ thống y tế phải chuyển từ phản ứng với biến chứng sang chăm sóc chủ động, liên tục và gần dân. Củng cố y tế cơ sở không phải lựa chọn phụ trợ, mà là điều kiện để đáp ứng nhu cầu của xã hội già hóa và giảm sức ép lên tuyến điều trị. Phòng bệnh chủ động càng được triển khai sớm, người bệnh càng có cơ hội sống khỏe lâu hơn và bệnh viện càng có thể tập trung cho những ca cần can thiệp chuyên sâu.
