Gánh nặng bệnh tật đòi hỏi chuyển hướng
Bệnh không lây nhiễm là nhóm bệnh kéo dài, thường tiến triển âm thầm và cần được phòng ngừa, phát hiện, điều trị, theo dõi liên tục để hạn chế biến chứng. Đây không còn là phần việc có thể giao riêng cho bệnh viện khi người bệnh đã xuất hiện triệu chứng nặng.
Số liệu năm 2023 được các chuyên gia dẫn tại hội nghị cho thấy bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 79% tổng số ca tử vong tại Việt Nam. Tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mạn tính và đái tháo đường nằm trong những nhóm bệnh chủ yếu. Già hóa dân số, đô thị hóa và thay đổi lối sống đang làm số người mắc tăng lên, khiến mô hình chăm sóc chỉ tập trung chữa bệnh ở tuyến trên ngày càng khó đáp ứng.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Kính và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Hướng Dương đã phân tích thách thức của ngành y tế và đề xuất giải pháp cụ thể hóa Nghị quyết 72-NQ/TW. Thông điệp cần được hiểu như một yêu cầu tổ chức lại chăm sóc sức khỏe: phát hiện nguy cơ trước khi biến cố xảy ra, thay vì chờ bệnh trở nặng mới điều trị.
Khoảng trống phát hiện khiến bệnh âm thầm thành biến chứng
Vấn đề không chỉ là số người mắc tăng mà còn là nhiều người chưa biết mình có bệnh, hoặc chưa được điều trị và kiểm soát đạt mục tiêu. Theo Phó Giáo sư Phan Hướng Dương, tỷ lệ người mắc tăng huyết áp được chẩn đoán, điều trị và kiểm soát huyết áp còn hạn chế; tỷ lệ mắc đái tháo đường chưa được phát hiện cũng vẫn cao.
Các con số được chuyên gia dẫn cho thấy tỷ lệ mắc đái tháo đường ở Việt Nam khoảng 7,8%, riêng Hà Nội khoảng 8,3%; tăng huyết áp vào khoảng 26,2% dân số. Cùng lúc, khoảng 22% dân số chưa đáp ứng yêu cầu về hoạt động thể lực và tỷ lệ sử dụng thuốc lá là 20,8%. Đây là những yếu tố khiến việc sàng lọc và tư vấn ở gần nơi người dân sinh sống có ý nghĩa thiết thực.
Với tăng huyết áp, bỏ lỡ việc đo huyết áp định kỳ có thể đồng nghĩa với bỏ lỡ cơ hội ngăn ngừa biến chứng tim mạch hoặc đột quỵ. Chăm sóc ban đầu vì thế không nên xem sàng lọc là một đợt khám đơn lẻ; cần biến việc kiểm tra, tư vấn và hẹn tái theo dõi thành hoạt động đều đặn.
Y tế cơ sở phải trở thành nơi quản lý liên tục
Nghị quyết 72 đặt trọng tâm chuyển từ khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, bảo vệ và nâng cao sức khỏe ngay tại cộng đồng. Định hướng này chỉ tạo khác biệt nếu y tế cơ sở có thể đảm nhận trọn một chu trình: nhận diện nguy cơ, phát hiện bệnh, lập kế hoạch theo dõi, điều trị trong phạm vi chuyên môn và chuyển tuyến khi cần.
Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026–2035 hướng tới nâng cao năng lực y tế cơ sở, để trạm y tế xã, phường có thể dự phòng, quản lý và điều trị bệnh không lây nhiễm theo hướng dẫn chuyên môn. Với người mắc tăng huyết áp hoặc đái tháo đường, điều đó có nghĩa là được đánh giá và theo dõi gần nhà, thay vì phải thường xuyên lên tuyến trên chỉ để tiếp tục quản lý bệnh.
Nhưng giao thêm nhiệm vụ mà không tăng năng lực sẽ biến chủ trương thành danh sách việc phải làm. Trạm y tế cần cán bộ đủ khả năng đánh giá, theo dõi, kê đơn và xử trí phù hợp phạm vi chuyên môn; đồng thời phải phát triển nguồn nhân lực y tế cơ sở. Chương trình đào tạo dự kiến hỗ trợ hơn 500 bác sĩ, gồm khoảng 400 bác sĩ được đào tạo chuyên khoa và ít nhất 100 bác sĩ ở trình độ cao hơn.
Đo hiệu quả bằng khả năng giữ người bệnh trong chăm sóc
Thành công của Nghị quyết 72 không nên chỉ được tính bằng số đợt khám sàng lọc hay số trạm y tế được giao nhiệm vụ. Thước đo đáng tin cậy hơn là người dân có được phát hiện sớm hay không, có tiếp tục điều trị hay không và chỉ số bệnh có được theo dõi ổn định qua thời gian hay không. Nếu thiếu hồ sơ theo dõi, thuốc men, nhân lực hoặc cơ chế chuyển tuyến rõ ràng, phát hiện bệnh sẽ không nối tiếp thành quản lý hiệu quả.
Các chuyên gia cho biết việc điều tra tiếp tục được triển khai trong năm 2026, sau khoảng năm năm, nhằm đánh giá thay đổi về tình hình mắc bệnh. Dữ liệu này có thể giúp nhận diện khoảng trống, nhưng điều người bệnh cần trước mắt là một điểm chăm sóc đủ gần và đủ năng lực để duy trì điều trị.
Nghị quyết 72 đặt ra hướng đi đúng: đưa phòng bệnh và quản lý bệnh mạn tính về cộng đồng. Muốn hướng đi ấy giảm được gánh nặng bệnh không lây nhiễm, y tế cơ sở phải được trao năng lực thực chất, còn việc theo dõi phải trở thành một phần thường xuyên của đời sống người bệnh—not chỉ là lần khám đầu tiên.
