Phòng ngừa bắt đầu trước khi mâu thuẫn thành bạo lực
Bạo lực học đường là những hành vi gây tổn hại giữa học sinh, từ đánh nhau, xúc phạm và cô lập bạn bè đến bắt nạt, cổ vũ bạo lực hoặc phát tán hình ảnh làm nạn nhân tổn thương kéo dài. Muốn ngăn chặn, nhà trường không thể chỉ chờ sự việc xảy ra rồi kỷ luật; cần tạo điều kiện để học sinh nói ra khó khăn trước khi bất đồng leo thang. Một vụ học sinh hành hung giáo viên tại Hà Nội cũng khiến các trường chú ý hơn đến suy nghĩ và cảm xúc của học sinh. Khi học sinh được lắng nghe, người lớn có thêm cơ hội nhận ra dấu hiệu bất ổn, còn các em có thể tìm cách giải quyết vấn đề thay vì phản ứng bằng bạo lực.
Cách làm này đã thể hiện trong các buổi đối thoại giữa ban giám hiệu và đại diện học sinh ở Trường THPT Bình Hưng Hòa, nơi các em nêu thắc mắc, khó khăn và đề xuất cho đời sống học đường. Tại Trường THPT Nguyễn Hữu Huân, khảo sát nguyện vọng và đối thoại định kỳ giữa giáo viên chủ nhiệm với học sinh giúp trường theo dõi vấn đề phát sinh. Đây không phải hoạt động hình thức: một cuộc trò chuyện đúng lúc có thể giúp người lớn tháo gỡ mâu thuẫn khi nó còn nhỏ, đồng thời trao cho học sinh vai trò chủ động và trách nhiệm trong môi trường học tập.
Lắng nghe phải đi cùng kỹ năng ứng xử
Đối thoại sẽ không đủ nếu học sinh chưa biết cách kiểm soát cảm xúc hay bất đồng mà không làm tổn thương người khác. Các vụ việc ở Đắk Lắk cho thấy mâu thuẫn nhỏ trong giao tiếp có thể trở nên nghiêm trọng khi không được giải quyết kịp thời. Khoảng 15 giờ ngày 7/10, hai nữ sinh hẹn gặp rồi xô xát tại khu vực nghĩa địa Ea Tar, xã Ea Tul; một em bị thương ở nhiều vị trí và phải nhập viện cấp cứu. Đây là lý do kỹ năng ứng xử cần được rèn qua tình huống gần gũi, chứ không chỉ nhắc học sinh “không đánh nhau”.
Tại Đắk Lắk, ngành giáo dục phối hợp với công an tuyên truyền pháp luật, giáo dục kỹ năng ứng xử, kiểm soát cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn. Các buổi sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp và ngoại khóa có thể giúp học sinh nhận diện hành vi vi phạm, hiểu hậu quả của xúc phạm hay đe dọa, đồng thời biết cách tìm người hỗ trợ. Cách tiếp cận này bổ sung cho đối thoại tại trường: lắng nghe giúp phát hiện vấn đề, còn giáo dục kỹ năng cung cấp phương án xử lý. Đó là sự kết hợp thiết thực hơn việc chỉ tăng mức kỷ luật sau khi có người bị thương.
Bạo lực không dừng ở sân trường hay trong clip
Khi một vụ xô xát bị quay và phát tán trên mạng, tổn hại không còn giới hạn ở thời điểm đánh nhau. Người chứng kiến có thể cổ vũ, hình ảnh có thể lan rộng, còn người bị hại phải đối mặt với việc bị nhìn thấy và bàn tán kéo dài. Vì thế, phòng ngừa bạo lực cần bao gồm cả hành vi trực tiếp lẫn cách học sinh tham gia vào sự việc trên môi trường số. Các trường ở Đắk Lắk hướng dẫn học sinh không cổ vũ đánh nhau và không phát tán clip bạo lực, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của người chứng kiến. Đây là thông điệp cần được dạy rõ: chia sẻ clip không phải hành động vô can, mà có thể kéo dài sự tổn thương.
Các trường cũng cần xây dựng chuẩn mực tích cực thay vì chỉ liệt kê điều cấm. Phong trào “Nói lời hay – Làm việc tốt” tại Trường THCS Nguyễn Trãi khuyến khích học sinh giao tiếp lịch sự, biết cảm ơn và xin lỗi, giúp đỡ bạn bè, tôn trọng nội quy và cộng đồng. Những thói quen ấy không thay thế việc can thiệp khi có nguy cơ, nhưng tạo ra môi trường ít dung thứ cho xúc phạm và bắt nạt. Khi bạn bè không cổ vũ hành vi gây hấn, người có nguy cơ bị cô lập cũng dễ tìm được sự hỗ trợ hơn.
Phối hợp để phát hiện sớm và theo sát học sinh
Đối thoại trong trường và phối hợp với lực lượng chức năng không phải hai hướng cạnh tranh. Nhà trường có lợi thế gần gũi, quan sát học sinh thường xuyên; công an hỗ trợ phổ biến pháp luật và phân tích hậu quả của hành vi vi phạm. Ở Đắk Lắk, các trường phối hợp với công an tổ chức chuyên đề, tuyên truyền và làm việc với gia đình khi học sinh vi phạm. Trong khi đó, các buổi đối thoại tại những trường ở Thành phố Hồ Chí Minh mở thêm kênh để học sinh nêu nguyện vọng, còn giáo viên chủ nhiệm và bộ phận tư vấn có thể chú ý những thay đổi bất thường. Phối hợp hiệu quả phải nối được các kênh này, thay vì để mỗi bên chỉ xử lý phần việc riêng.
Bước tiếp theo cần là rà soát quy trình phát hiện, xử lý và hỗ trợ sau vụ việc, đồng thời tăng trách nhiệm của người đứng đầu và kết nối nhà trường với gia đình, chính quyền địa phương, công an. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, bộ phận phụ trách học sinh dự kiến tham mưu ban hành quy tắc ứng xử chung để các trường làm cơ sở xây dựng quy định riêng. Những quy tắc chỉ có tác dụng khi học sinh hiểu, được tham gia góp ý và biết tìm ai khi gặp rắc rối. An toàn trường học vì thế không chỉ là nhiệm vụ của ban giám hiệu: đó là kết quả của lắng nghe, dạy kỹ năng ứng xử và can thiệp kịp thời.
