Điện tử giữ vai trò trụ cột giữa thương mại biến động
Xuất khẩu điện tử là hoạt động đưa máy tính, điện thoại, linh kiện và các sản phẩm công nghệ sản xuất trong nước ra thị trường quốc tế, qua đó kết nối năng lực công nghiệp Việt Nam với nhu cầu toàn cầu. Trong bối cảnh thương mại quốc tế nhiều biến động, ngành điện tử Việt Nam vẫn là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng xuất khẩu.
Quy mô ngành cho thấy vì sao diễn biến của điện tử có sức nặng vượt ra ngoài phạm vi một nhóm hàng. Tính đến ngày 15/10/2026, xuất khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện cùng điện thoại và linh kiện đạt 189,65 tỷ USD, chiếm khoảng 40% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước. Riêng nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tăng 65% so với cùng kỳ năm trước. Đây là tín hiệu mạnh, nhưng cũng khiến nền xuất khẩu dễ chịu tác động hơn nếu nhu cầu công nghệ hoặc dòng thương mại quốc tế đổi chiều.
Các chuyên gia HSBC cho biết kim ngạch xuất khẩu máy móc điện và điện tử năm 2025 đạt 160 tỷ USD, tương đương khoảng 30% GDP. Con số này phản ánh nền sản xuất được gây dựng qua nhiều năm, chứ không chỉ một đợt cầu nhất thời. Dẫu vậy, tăng trưởng về quy mô chưa tự động đồng nghĩa với năng lực nội địa sâu hơn.
Làn sóng AI tạo cơ hội ở những khâu Việt Nam đã có chỗ đứng
Động lực mới đến từ nhu cầu thiết bị phục vụ trí tuệ nhân tạo, máy tính và hạ tầng trung tâm dữ liệu. Các đơn hàng điện tử công nghiệp, điện tử tiêu dùng và máy tính gia tăng, trong khi hoạt động sản xuất duy trì khả quan. Cùng với đầu tư toàn cầu vào năng lực tính toán và lưu trữ dữ liệu, xu hướng này đang mở thêm thị trường cho các nhà sản xuất trong khu vực.
Cơ hội của AI tại Việt Nam không phụ thuộc vào việc sớm sản xuất những loại chip tiên tiến nhất. Việt Nam hiện cung cấp các linh kiện thiết yếu như tủ mạng máy chủ và bảng mạch in, đồng thời tham gia lắp ráp, kiểm thử bán dẫn thuê ngoài—các công đoạn hậu kỳ của chip dùng trong trung tâm dữ liệu AI. Đây là vị trí có giá trị thực tế trong chuỗi cung ứng, dù khác với khâu thiết kế hay chế tạo chip hàng đầu.
Sự hiện diện của Samsung, LG, Intel, Foxconn và Canon củng cố mạng lưới sản xuất, còn các cụm công nghiệp lớn do Samsung và LG hình thành kéo theo hệ thống nhà cung ứng. Tuy nhiên, vốn và đơn hàng chỉ tạo cơ hội; khả năng nâng cấp tay nghề, công nghệ và năng lực cung ứng mới quyết định doanh nghiệp trong nước có thể giữ lại bao nhiêu giá trị.
Nhập siêu phơi bày khoảng cách giữa sản lượng và giá trị
Điểm yếu lớn nhất của bức tranh xuất khẩu điện tử là sự phụ thuộc vào đầu vào từ bên ngoài. Đến ngày 15/10/2026, nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt khoảng 201 tỷ USD, cao hơn xuất khẩu của nhóm này và khiến nhóm nhập siêu 65,69 tỷ USD. Tính chung với điện thoại và linh kiện, hai nhóm hàng vẫn thâm hụt thương mại khoảng 20 tỷ USD.
Các chuyên gia HSBC lưu ý Việt Nam chủ yếu đảm nhiệm khâu lắp ráp cuối cùng, trong khi nhiều linh kiện và thiết bị có giá trị gia tăng cao hơn do doanh nghiệp Trung Quốc và Hàn Quốc cung cấp. Điều đó cho thấy kim ngạch lớn chưa phản ánh đầy đủ phần giá trị được tạo ra trong nước. Nếu không mở rộng năng lực của nhà cung ứng nội địa, tăng trưởng có thể tiếp tục đi cùng nhu cầu nhập khẩu lớn và mức độ lệ thuộc cao vào chuỗi cung ứng bên ngoài.
Vì vậy, thu hút thêm nhà máy không thể là thước đo duy nhất cho thành công. Ngành cần biến sự hiện diện của tập đoàn đa quốc gia thành cơ hội để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn, từ cung ứng linh kiện đến các công đoạn kỹ thuật có giá trị cao. Đây là điều kiện để tăng trưởng xuất khẩu bớt mong manh trước những cú sốc thương mại.
Muốn giữ đà tăng trưởng, phải nâng cấp hệ sinh thái
Bước tiếp theo nên tập trung vào phát triển hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ song song với việc tiếp tục thu hút các tập đoàn lớn. Các chuyên gia HSBC cho rằng Việt Nam cần nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị công nghiệp, thay vì chỉ mở rộng công suất sản xuất và lắp ráp. Đây không phải mục tiêu có thể đạt bằng một đợt đầu tư riêng lẻ; nó đòi hỏi sự kết nối bền bỉ giữa nhà sản xuất đầu chuỗi và doanh nghiệp cung ứng trong nước.
Nhu cầu công nghệ đang mở ra thời điểm thuận lợi, nhưng không bảo đảm đơn hàng sẽ tự chuyển thành năng lực lâu dài. Doanh nghiệp Việt cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng, quy mô và độ tin cậy của chuỗi cung ứng; chính sách cũng cần giúp họ tiếp cận cơ hội hợp tác và nâng cấp sản xuất. Phát triển nhà cung ứng nội địa có ý nghĩa quyết định để giảm lệ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu.
AI có thể kéo dài chu kỳ tăng trưởng của ngành, nhưng lợi ích sẽ không phân bổ đồng đều nếu Việt Nam chỉ đứng ở khâu lắp ráp. Kết luận quan trọng không phải là xuất khẩu điện tử đã lớn đến đâu, mà là ngành có chuyển được quy mô hiện tại thành năng lực công nghiệp trong nước hay không. Đó mới là nền tảng để tăng trưởng xuất khẩu bền vững giữa biến động thương mại.
