Công nghệ là nền tảng, không phải đích đến
Sản xuất tiên tiến là việc ứng dụng công nghệ, quy trình và năng lực kỹ thuật hiện đại để nâng chất lượng, hiệu suất và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của sản phẩm. Với hàng xuất khẩu Việt, đây là điều kiện để bước vào thị trường khó tính, nhưng chưa đủ để bảo đảm doanh nghiệp trong nước giữ lại phần giá trị lớn hơn. Ngày 27/10, một phiên chuyên đề tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 ở TP.HCM đặt trọng tâm vào năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt trong sản xuất tiên tiến. Tín hiệu đáng chú ý là doanh nghiệp đã đầu tư dây chuyền, hệ thống quản lý và tiêu chuẩn chất lượng để cạnh tranh bằng năng lực sản xuất, thay vì chỉ dựa vào chi phí thấp. Tuy nhiên, nếu công nghệ chỉ giúp làm tốt khâu gia công, lợi ích từ xuất khẩu vẫn có thể chảy sang các mắt xích cung cấp nguyên liệu, thiết kế và thiết bị.
Sơn Hà cho thấy con đường nâng chuẩn cần sự kiên trì. Doanh nghiệp mở rộng sang sản xuất ống inox năm 2003, có những lô hàng xuất khẩu đầu tiên năm 2005 và tiếp cận thị trường Mỹ năm 2008; hiện sản phẩm đã có mặt tại hơn 50 quốc gia và vùng lãnh thổ. Đằng sau độ phủ ấy là đầu tư vào công nghệ, hệ thống sản xuất và tiêu chuẩn, trong đó có các chứng nhận quốc tế cần thiết để tiếp cận thị trường cao cấp. Bài học không nằm ở số thị trường đơn thuần: chuẩn hóa chất lượng giúp doanh nghiệp có quyền cạnh tranh, còn năng lực làm chủ sản xuất mới quyết định liệu họ có thể tiến lên những khâu tạo giá trị cao hơn.
Kim ngạch lớn chưa chắc tạo nhiều giá trị nội địa
Thước đo xuất khẩu không thể dừng ở kim ngạch. Theo ước tính cho năm 2024 được nêu tại phiên thảo luận, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa đạt 53,4% ở gỗ và sản phẩm gỗ, 36,3% ở dệt may, 34% ở da giày; con số tương ứng của điện tử và máy vi tính là khoảng 28%, còn điện thoại thông minh chỉ khoảng 12%. Bình quân các ngành được ước tính ở mức 27,8%. Khoảng cách này bác bỏ suy nghĩ rằng cứ xuất khẩu nhiều sản phẩm công nghệ cao thì trong nước sẽ hưởng phần giá trị lớn. Một sản phẩm có thể mang nhãn hàng xuất khẩu Việt nhưng vẫn phụ thuộc đáng kể vào linh kiện, nguyên liệu và công nghệ từ bên ngoài. Muốn nâng giá trị nội địa, doanh nghiệp phải tăng năng lực cung ứng và đảm nhận thêm công đoạn, chứ không chỉ mở rộng sản lượng.
Sự lệ thuộc còn thể hiện ở vị thế doanh nghiệp trong nước: năm 2025, khu vực này chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77,3%. Con số không phủ nhận vai trò của vốn đầu tư nước ngoài, nhưng cho thấy doanh nghiệp Việt chưa khai thác hết cơ hội từ các nhà máy và chuỗi sản xuất đang hoạt động trong nước. Trở ngại không chỉ là thiếu đơn hàng. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ còn gặp khó với dữ liệu phân mảnh, quy trình thiếu thống nhất và truy xuất nguồn gốc thủ công. Khi khách hàng đòi hỏi bằng chứng kiểm tra được về nguyên liệu, sản xuất, môi trường và lao động, hồ sơ rời rạc có thể khiến nhà cung cấp mất cơ hội dù sản phẩm đạt chất lượng.
Từ nhà cung cấp đạt chuẩn đến đối tác kỹ thuật
Muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, doanh nghiệp cần chuyển từ việc giao hàng đúng thông số sang khả năng cùng khách hàng giải quyết vấn đề sản xuất. Điều đó đòi hỏi năng lực kỹ thuật, năng suất cao hơn, ít hao phí nguyên liệu hơn và dữ liệu truy xuất đáng tin cậy. Quạt ly tâm công suất 2.400 kW do TOMECO chế tạo đã vận hành tại VICEM Bút Sơn từ ngày 30-5-2026; kết quả tại hiện trường ghi nhận lưu lượng khoảng 630.000 m³/h, áp suất 7.200 Pa và nhiệt độ làm việc khoảng 85°C, đáp ứng yêu cầu thiết kế. Trước đó, vị trí này sử dụng quạt nhập khẩu từ châu Âu. Theo đại diện VICEM Bút Sơn, nhà cung cấp trong nước làm chủ công nghệ giúp chủ động hơn về phụ tùng, dịch vụ và thời gian xử lý sự cố, đồng thời giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.
Đây là lợi ích thiết thực của nâng cấp sản xuất: không chỉ tạo thêm năng lực công nghiệp trong nước mà còn giúp các đơn vị sử dụng thiết bị giảm rủi ro gián đoạn. TOMECO dự kiến tiếp tục chuẩn hóa sản phẩm, bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ, nâng năng lực thử nghiệm, sản xuất và mở rộng ứng dụng sang các ngành xi măng, thép, năng lượng cùng những lĩnh vực liên quan. Hướng đi này đáng để nhân rộng, nhưng doanh nghiệp không thể tự mình tháo gỡ mọi nút thắt. Chính sách tín dụng, thuế, đất đai, hỗ trợ đổi mới công nghệ, tự động hóa, chuyển đổi số và đào tạo nhân lực cần đi cùng kết nối thực chất giữa doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài với nhà cung cấp nội địa.
Nâng cấp để giữ lại phần giá trị lớn hơn
Thách thức của hàng xuất khẩu Việt không chỉ là đạt chuẩn để bước vào thị trường, mà là tích lũy đủ năng lực để đi từ sản xuất theo đơn hàng đến thiết kế, kỹ thuật và phát triển sản phẩm. Quy mô xuất khẩu có thể tăng nhanh mà giá trị nội địa vẫn thấp nếu doanh nghiệp trong nước đứng ngoài những khâu quyết định. Vì vậy, chiến lược công nghiệp cần ưu tiên năng lực tự chủ, công nghiệp hỗ trợ và khả năng kết nối nhà cung cấp Việt với các chuỗi sản xuất hiện hữu. Với doanh nghiệp, đầu tư công nghệ phải gắn với cải tiến quy trình, dữ liệu có thể kiểm chứng và năng lực giải quyết vấn đề cho khách hàng; với chính sách, hỗ trợ cần giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa đạt được những điều kiện đó, chứ không chỉ mở rộng nhà xưởng.
Kết luận cần rõ ràng: công nghệ là đòn bẩy, còn giá trị nội địa tăng hay không phụ thuộc vào việc doanh nghiệp Việt làm chủ được bao nhiêu công đoạn và giữ vai trò nào trong chuỗi cung ứng. Những ví dụ từ Sơn Hà và TOMECO cho thấy nâng chuẩn sản xuất có thể mở cửa thị trường, tạo sản phẩm thay thế nhập khẩu và xây dựng uy tín kỹ thuật. Nhưng để những kết quả ấy lan rộng, phải biến năng lực riêng lẻ thành mạng lưới nhà cung cấp có thể đáp ứng tiêu chuẩn, truy xuất minh bạch và hợp tác sâu với khách hàng. Khi đó, tăng xuất khẩu mới đồng nghĩa với nâng cấp công nghiệp.
