Giá tăng khi vùng đệm năng lượng mỏng đi
Dự trữ khí đốt là lượng khí được lưu trong các kho ngầm để duy trì nguồn cung khi nhu cầu tăng hoặc dòng nhập khẩu bị gián đoạn, đồng thời tạo vùng đệm giúp hạn chế biến động giá trong mùa đông. Giá khí đốt châu Âu tăng lên mức cao nhất kể từ cuối năm 2022, đúng lúc vùng đệm này suy yếu và thị trường bước vào giai đoạn cần tích trữ trước mùa lạnh. Trong phiên giao dịch ngày 28-10, hợp đồng chuẩn tăng hơn 4%, có lúc đạt 100,37 euro/MWh. Đà tăng cho thấy châu Âu không còn nhiều khoảng trống để hấp thụ cú sốc nguồn cung mà không chuyển áp lực sang người tiêu dùng. Đây không phải dấu hiệu có thể xem nhẹ như một biến động giao dịch ngắn hạn: giá tăng trong lúc kho dự trữ thấp khiến rủi ro năng lượng lan nhanh hơn từ thị trường sang hóa đơn và hoạt động kinh tế.
Tỷ lệ dự trữ của EU chỉ khoảng 75% vào ngày 26-10, thấp hơn gần 83% cùng kỳ năm trước và thấp hơn khoảng 15 điểm phần trăm so với trung bình 5 năm; đây cũng là mức thấp nhất theo mùa kể từ khi dữ liệu bắt đầu được ghi nhận năm 2011. Khoảng cách ấy quan trọng hơn một con số trên biểu đồ: khi mùa đông chưa bắt đầu mà kho đã ở mức thấp bất thường, mỗi đợt rét kéo dài hay gián đoạn vận chuyển đều có thể làm cuộc đua mua khí trở nên quyết liệt. Vì vậy, khả năng lặp lại cú sốc giá khí không chỉ phụ thuộc vào lượng khí tiêu thụ, mà còn vào việc châu Âu có kịp bổ sung nguồn cung hay không.
Địa chính trị và lịch tích trữ cùng gây sức ép
Thời điểm khiến tình hình thêm mong manh. Các nước châu Âu cần nạp đầy kho trước mùa đông, nhưng căng thẳng tại Trung Đông và gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz đã cản trở việc bổ sung dự trữ trong mùa hè. Sau khi nguồn LNG từ Qatar không đến châu Âu trong mùa hè, khối ngày càng dựa vào Mỹ, quốc gia cung cấp khoảng 30% tổng lượng khí đốt cho châu Âu. Sự tập trung nguồn cung như vậy khiến thị trường nhạy cảm hơn trước biến cố địa chính trị, trong khi các chuyến hàng LNG có thể được các bên mua ở châu Á tranh giành. Nói cách khác, sức ép không chỉ đến từ việc kho còn thiếu khí, mà còn từ câu hỏi ai có thể trả giá cao hơn để giành nguồn hàng giao đúng lúc.
Một mùa đông lạnh hơn sẽ làm lộ rõ điểm yếu của chiến lược dựa vào thời tiết ôn hòa. Peter Taylor của Macquarie cảnh báo châu Âu cần một mùa đông khá ấm để vượt qua giai đoạn này an toàn; nếu trời lạnh, khu vực có thể phải cạnh tranh với châu Á để mua khí. Đây là thế cược thiếu an toàn: dự báo thời tiết không thể thay thế hàng tồn kho, còn một đợt lạnh kéo dài có thể buộc các bên mua bổ sung nguồn cung cùng lúc. Khi đó, giá tăng không chỉ phản ánh nỗi lo trên thị trường mà còn là hệ quả của sự khan hiếm thực tế. Căng thẳng địa chính trị càng kéo dài, việc tích trữ muộn càng đắt đỏ và khó dự đoán.
Rủi ro sẽ chạm đến hộ gia đình và nền kinh tế
Tác động của đợt tăng giá không dừng ở các sàn giao dịch. Cao ủy Năng lượng EU Dan Jørgensen cảnh báo mùa đông sẽ gây khó khăn cho người dân và nền kinh tế khi hóa đơn nhiên liệu được dự báo tăng mạnh. BlackRock ước tính cú sốc năng lượng đã làm giảm khoảng 0,5% GDP tại châu Âu, so với 0,1% tại Mỹ. Chênh lệch này nhắc rằng các hộ gia đình và doanh nghiệp châu Âu ít được bảo vệ hơn trước cú sốc giá khí so với Mỹ, nơi có sản lượng khí đá phiến trong nước và nguồn LNG. Nếu giá duy trì ở mức cao, chi phí nhiên liệu có thể thu hẹp ngân sách gia đình, đồng thời làm tăng chi phí sản xuất và vận tải. Bởi vậy, nguy cơ khủng hoảng năng lượng mới không chỉ là chuyện thiếu khí, mà còn là sức ép lên sức mua và tăng trưởng.
EU có mục tiêu đưa lượng dự trữ lên 90% công suất trong giai đoạn từ đầu tháng 10 đến đầu tháng 12, với biên độ linh hoạt khi gặp khó khăn. Nhưng khi mùa đông đã bắt đầu, mục tiêu trên giấy không bảo đảm rằng nguồn khí sẽ đến kịp hoặc với mức giá có thể chịu đựng. Ủy ban châu Âu còn cảnh báo tình trạng khan hiếm dầu diesel toàn cầu có thể kéo dài sang năm 2027, tạo thêm sức ép lên giá năng lượng. Tại hội nghị EU–Canada ở Montreal ngày 29 và 30-10, hai bên dự kiến thảo luận hợp tác cung cấp LNG dài hạn để đa dạng hóa nguồn nhập khẩu. Đây là bước đi cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào tốc độ triển khai và khả năng đưa nguồn cung mới vào thị trường.
Kết luận: không thể đặt cược vào một mùa đông ấm
Châu Âu chưa chắc sẽ lặp lại mức khủng hoảng như năm 2022, nhưng điều kiện hiện tại khiến nguy cơ cú sốc giá khí trở nên đáng tin hơn: dự trữ thấp, nhu cầu tích trữ gấp và nguồn cung dễ bị ảnh hưởng bởi địa chính trị. Giá tăng trong lúc kho còn thiếu là lời cảnh báo rằng vùng đệm đang yếu đi đúng khi hệ thống cần nó nhất. Mở rộng quan hệ cung ứng LNG và phối hợp mua hàng có thể giảm rủi ro về dài hạn, nhưng không thay thế được chuẩn bị trước mùa đông. Châu Âu cần hành động như thể thời tiết lạnh và gián đoạn nguồn cung đều có thể xảy ra, thay vì trông chờ vào một kịch bản thuận lợi. Nếu không, cái giá của sự chậm trễ sẽ hiện rõ trong hóa đơn nhiên liệu và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
