Chuyển đổi lúa gạo phải đem lại lợi ích cho người trồng
Dự án GORICE là chương trình phát triển chuỗi giá trị lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long theo hướng bền vững, phát thải thấp và thích ứng khí hậu, đồng thời cải thiện phúc lợi của người trồng lúa. Sáng 28-10 tại Cần Thơ, Oxfam tại Việt Nam cùng các đối tác khởi động dự án do Chính phủ Canada tài trợ thông qua Bộ Các vấn đề Toàn cầu Canada. GORICE sẽ triển khai từ năm 2025 đến 2030 tại Cần Thơ, An Giang và Vĩnh Long.
Điểm đáng chú ý không chỉ là quy mô giảm carbon, mà là cách chương trình đặt sinh kế bên cạnh mục tiêu môi trường. Sản xuất lúa là nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất trong nông nghiệp, trong khi vùng đồng bằng đang chịu biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan, xâm nhập mặn và suy giảm tài nguyên. Vì vậy, lúa phát thải thấp chỉ có thể trở thành hướng đi lâu dài nếu nông dân có kỹ thuật, đầu ra và cơ hội tăng thu nhập, thay vì phải gánh thêm chi phí chuyển đổi.
Mục tiêu carbon cần đi cùng thay đổi trên đồng ruộng
Đến năm 2030, dự án đặt mục tiêu mang lại lợi ích trực tiếp cho 48.200 người, trong đó 50% là phụ nữ; đưa 180.000 héc-ta diện tích gieo trồng vào các thực hành canh tác chất lượng cao, phát thải thấp; giảm khoảng 748.000 tấn carbon và đem lại lợi ích cho 100.000 người tiêu dùng. Những con số này cho thấy quy mô tham vọng, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào việc thay đổi có thực sự được áp dụng tại hợp tác xã và hộ sản xuất hay không.
Các hoạt động dự kiến gồm đào tạo kỹ thuật canh tác phát thải thấp, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn từ rơm rạ, mở rộng thị trường gạo phát thải thấp và khuyến khích thay đổi hành vi tiêu dùng. Đây là cách tiếp cận hợp lý: giảm phát thải sẽ khó duy trì nếu người trồng không thấy lợi ích cụ thể trên đồng ruộng. Tiết kiệm chi phí đầu vào, tổ chức sản xuất tốt hơn và có cơ hội hưởng lợi từ kết quả giảm phát thải là những yếu tố có thể biến mục tiêu khí hậu thành động lực kinh tế.
Sinh kế, tài chính và thị trường quyết định độ bền của chuyển đổi
Nông dân quy mô nhỏ thường khó tiếp cận công nghệ, vốn và thị trường, trong khi thị trường gạo phát thải thấp vẫn còn mới. GORICE dự kiến hỗ trợ kỹ thuật, mở rộng tiếp cận tài chính xanh và tăng liên kết giữa doanh nghiệp với hợp tác xã. Với người trồng và hợp tác xã, lợi ích được kỳ vọng gồm giảm chi phí đầu vào, tận dụng rơm rạ theo mô hình tuần hoàn, ổn định đầu ra và có cơ hội hưởng lợi từ kết quả giảm phát thải.
Doanh nghiệp cũng cần vùng nguyên liệu có dữ liệu rõ ràng, truy xuất được nguồn gốc và hợp đồng dài hạn để yên tâm đầu tư. Vì thế, dự án còn hướng tới phát triển chuỗi cung ứng, thúc đẩy nhu cầu trong nước và mở rộng thị trường cho gạo phát thải thấp. Cách làm này có sức thuyết phục hơn việc chỉ khuyến nghị nông dân đổi kỹ thuật: nếu không có nơi tiêu thụ ổn định, sản phẩm bền vững khó tạo được phần thưởng kinh tế cho người sản xuất.
Bao trùm và đo lường sẽ quyết định thành công
GORICE nhấn mạnh phúc lợi kinh tế, xã hội và môi trường cho nông dân, đặc biệt là phụ nữ và người dân tộc thiểu số ở Đồng bằng sông Cửu Long. Đây là trọng tâm cần được thể hiện trong cách phân bổ hỗ trợ, đào tạo và cơ hội tham gia chuỗi giá trị; nếu những nhóm này chỉ được tính vào mục tiêu mà không tiếp cận được nguồn lực và thị trường, cam kết bao trùm sẽ khó thành hiện thực.
Một điều kiện khác là đo đạc và xác minh mức giảm phát thải đủ tin cậy để nông dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng dựa vào. Dự án sẽ hỗ trợ hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định có sự tham gia, đồng thời đào tạo nhân lực thực hiện công việc này. Canada hỗ trợ Việt Nam bằng cách kết hợp kinh nghiệm về nông nghiệp thích ứng khí hậu, tài chính xanh và đo đạc phát thải với kiến thức địa phương. Thành công cuối cùng nên được đánh giá không chỉ bằng carbon giảm được, mà còn bằng việc người trồng có thu nhập và sức chống chịu tốt hơn.
