Mục tiêu lớn cần nền móng vững
Ngành bán dẫn là lĩnh vực công nghiệp phát triển các linh kiện vi mạch và công nghệ liên quan, đòi hỏi năng lực chuyên môn cao, hệ thống nghiên cứu và sản xuất đặc thù, cùng sự tham gia của nhiều mắt xích trong chuỗi cung ứng. Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu doanh thu bán dẫn trên 25 tỷ USD mỗi năm và xây dựng đội ngũ hơn 50.000 kỹ sư cùng nhân lực có trình độ đại học trở lên. Đây là tham vọng có cơ sở chính sách, nhưng không thể xem con số mục tiêu là bằng chứng ngành đã sẵn sàng. Nghị quyết 57 xác định bán dẫn là lĩnh vực ưu tiên và nhấn mạnh yêu cầu phát triển nhân lực chất lượng cao; hướng đi này tạo động lực, song kết quả sẽ phụ thuộc vào khả năng biến ưu tiên thành năng lực sản xuất, nghiên cứu và cung ứng trong nước.
Tín hiệu mở rộng hệ sinh thái là đáng chú ý: số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này tăng từ khoảng 50 vào năm 2023 lên khoảng 100 hiện nay. Sự hiện diện ngày càng nhiều của tập đoàn quốc tế có thể mở thêm cơ hội hợp tác và chuyển giao công nghệ, nhưng số lượng doanh nghiệp tự nó chưa cho biết họ đã làm chủ được công đoạn nào. Vì vậy, mục tiêu tăng trưởng chỉ khả thi nếu sự gia tăng về quy mô đi kèm năng lực thực chất và con đường để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Nhân lực phải gắn với công việc thực tế
Mốc hơn 50.000 kỹ sư bán dẫn và nhân lực trình độ đại học trở lên là một thước đo lớn, nhưng số người được đào tạo không đồng nghĩa với lực lượng có thể lập tức đáp ứng nhu cầu của ngành. Thách thức không chỉ là tuyển sinh hay mở thêm chương trình học; còn phải phát triển chuyên môn phù hợp với công việc trong doanh nghiệp và tạo điều kiện để người học tiếp cận môi trường nghiên cứu, sản xuất. Nguồn tư liệu xác định nhân lực chất lượng cao là ưu tiên, đồng thời nêu rõ doanh nghiệp cần chuẩn bị nguồn nhân lực và năng lực công nghệ. Điều đó cho thấy đào tạo cần đi cùng nhu cầu của chuỗi cung ứng, thay vì chạy theo chỉ tiêu số lượng.
Kết nối với các tập đoàn quốc tế có thể giúp mở ra cơ hội hợp tác, chuyển giao công nghệ và tích lũy kinh nghiệm. NIC cho biết đang thúc đẩy thu hút các đối tác như Nvidia, ASML, Coherent, Qualcomm, Samsung và SK, đồng thời kết nối để doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị. Nhưng kết nối chỉ tạo giá trị khi doanh nghiệp và nhân lực trong nước đủ khả năng đảm nhận việc cụ thể. Đây là lý do mục tiêu nhân lực cần được nhìn như một phần của chiến lược nâng năng lực doanh nghiệp, không phải một chỉ tiêu đứng riêng.
Hạ tầng bán dẫn không thể chỉ tính bằng mặt bằng
Hạ tầng bán dẫn đòi hỏi nguồn năng lượng lớn, chất lượng cao và ổn định, cùng nguồn nước siêu sạch, điều kiện kỹ thuật phục vụ nghiên cứu và sản xuất. Những yêu cầu này khiến chuẩn bị hạ tầng trở thành bài toán về độ tin cậy và tính đồng bộ, chứ không chỉ là xây khu công nghiệp hay thu hút dự án. Ông Đặng Tấn Đức, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển của Becamex, nhấn mạnh yêu cầu năng lượng chất lượng cao và xu hướng chuyển đổi xanh. TP. Hồ Chí Minh và Becamex cho biết đã chuẩn bị năng lượng tái tạo, hệ thống cung cấp nước siêu sạch và tái sử dụng nước. Đây là bước chuẩn bị đáng kể, nhưng nguồn tư liệu chưa cho thấy quy mô hay mức độ đáp ứng trên diện rộng; vì thế không nên coi bài toán hạ tầng đã được giải quyết.
Năng lực nghiên cứu cũng cần được xem là một phần của hạ tầng. Trung tâm Nghiên cứu Đổi mới Sáng tạo Vi điện tử, hợp tác với Viện Fraunhofer IMS của Đức, dự kiến khánh thành và vận hành vào cuối năm 2026 tại khu đô thị khoa học công nghệ phía Bắc TP. Hồ Chí Minh. Nếu tiến độ được bảo đảm và trung tâm kết nối hiệu quả với doanh nghiệp, cơ sở này có thể bổ sung năng lực nghiên cứu vi điện tử. Tuy nhiên, cơ sở mới chỉ phát huy tác dụng khi gắn với nhân lực chuyên môn và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Tăng trưởng khả thi nếu chọn đúng mắt xích
Tham vọng doanh thu trên 25 tỷ USD mỗi năm không nên được hiểu là lời hứa rằng doanh nghiệp trong nước sẽ sớm tự làm mọi công đoạn. Theo ông Võ Xuân Hoài, doanh nghiệp Việt Nam nên tập trung vào những khâu phù hợp với năng lực hiện có thay vì hướng ngay tới phát triển một con chip hoàn chỉnh. Đây là lựa chọn thực tế: bắt đầu từ năng lực có thể xây dựng, tham gia chuỗi cung ứng, rồi từng bước nâng yêu cầu công nghệ. Điểm nghẽn được nêu trong nguồn là rõ ràng: năng lực công nghệ, nhân lực và hạ tầng chưa thể mặc nhiên theo kịp cơ hội đầu tư quốc tế. Thu hút tập đoàn lớn là điều kiện thuận lợi, không phải bảo đảm rằng giá trị sẽ tự động lan sang doanh nghiệp Việt Nam.
Các hoạt động kết nối sắp tới có thể giúp kiểm tra mức độ sẵn sàng đó. Hiệp hội Bán dẫn Đông Nam Á phối hợp với NIC, Bộ Tài chính, tổ chức SEMIEXPO Việt Nam 2026 trong hai ngày 3 và 4/12 tại TP. Hồ Chí Minh. Chương trình Kết nối Nhà cung ứng được xác định là hoạt động trọng tâm, tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam gặp nhà mua hàng quốc tế và tìm hiểu nhu cầu hợp tác. Giá trị của sự kiện sẽ được đo bằng quan hệ cung ứng và năng lực được hình thành sau đó, không chỉ bằng số cuộc gặp. Mục tiêu năm 2030 có thể đạt được nếu nhân lực, hạ tầng và doanh nghiệp cùng tiến lên; nếu thiếu một trong ba, tham vọng doanh thu sẽ khó chuyển thành sức mạnh công nghiệp bền vững.
