Dịch chuyển sản xuất là cơ hội, không phải kết quả
Chuỗi giá trị toàn cầu là mạng lưới các công đoạn từ nghiên cứu, thiết kế và cung ứng linh kiện đến sản xuất, phân phối và thương mại hóa sản phẩm; nơi nào nắm được nhiều công đoạn có giá trị cao hơn thì nơi đó giữ lại nhiều lợi ích hơn. Đông Nam Á đang có cơ hội nâng vị thế, nhưng đón thêm nhà máy chưa đủ để bảo đảm điều đó.
Ngày 3.11, Hội nghị Fortune Southeast Asia 500 Summit 2026 khai mạc tại TP.HCM, quy tụ hàng trăm doanh nghiệp và chuyên gia trong, ngoài nước. Tại đây, các lãnh đạo doanh nghiệp nhận định làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng và thương mại buộc khu vực phải đổi cách thích ứng để tiếp tục phát triển. Cùng lúc, xe điện tăng trưởng nhanh đang làm thay đổi sâu sắc ngành ô tô Đông Nam Á.
Dòng vốn mới đổ vào điện tử, bán dẫn, xe điện, trung tâm dữ liệu và sản xuất tiên tiến tạo cơ hội cho sản xuất khu vực. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp trong nước chỉ nhận khâu lắp ráp, còn công nghệ, linh kiện then chốt và mạng lưới nhà cung cấp nằm ngoài khu vực, giá trị tạo ra tại chỗ sẽ vẫn mỏng. Thước đo thành công vì thế không nên là số nhà máy được mở, mà là năng lực nào được chuyển giao và doanh nghiệp địa phương tiến được đến đâu.
Công nghiệp hỗ trợ quyết định ai được tham gia
Bài học từ xe điện cho thấy đầu tư lớn có thể đi cùng liên kết nội địa yếu. Các hãng xe Trung Quốc khi mở rộng ở Đông Nam Á thường mang theo mạng lưới nhà cung cấp quen thuộc, ưu tiên mua linh kiện thiết yếu từ đối tác sẵn có thay vì tìm nhà cung ứng tại nước sở tại. Khác biệt giữa mạng lưới cung ứng của các hãng Trung Quốc và mô hình từng phát triển quanh các hãng Nhật khiến doanh nghiệp địa phương khó bước vào chuỗi mới.
Nút thắt không chỉ là đơn hàng: doanh nghiệp còn thiếu vốn, công nghệ và khả năng tiếp cận nhà sản xuất. Tại Thái Lan, điện hóa làm giảm thị trường cho những nhà cung cấp chuyên động cơ, hệ thống xả và truyền động truyền thống; Indonesia cũng chứng kiến sức ép lên một số nhà sản xuất linh kiện nhỏ. Bản kế hoạch ngành ô tô công bố ngày 13.10 đề xuất tiếp tục hỗ trợ xe phát thải thấp và xe hybrid trong ngắn hạn, đồng thời chuẩn bị cho điện hóa rộng hơn.
Với chuỗi cung ứng Đông Nam Á, chính sách cần đi xa hơn ưu đãi thu hút nhà máy: phải giúp nhà cung cấp nội địa đạt chuẩn, tiếp cận vốn và có cơ hội thử nghiệm công nghệ. Đây là cách biến công nghiệp hỗ trợ từ mắt xích gia công dễ thay thế thành nền tảng có năng lực thực sự. Nếu thiếu các điều kiện đó, nhà đầu tư có thể hiện diện lâu dài mà phần lớn giá trị vẫn chảy theo mạng lưới bên ngoài.
Việt Nam có cơ hội đi từ gia công đến năng lực sản xuất
Việt Nam đang được nhìn nhận như một mắt xích sản xuất và thương mại trong khu vực, nhưng lợi thế này chỉ bền vững nếu đi kèm doanh nghiệp nội địa có thể cung ứng nhiều hơn. Chính phủ ưu tiên thu hút nhà đầu tư sở hữu công nghệ nền tảng, năng lực quản trị hiện đại và cam kết chuyển giao công nghệ; định hướng hợp tác còn gồm nghiên cứu, phát triển, thương mại hóa công nghệ và xây dựng phòng thí nghiệm gắn với nhu cầu sản xuất, thị trường.
Một tín hiệu đáng chú ý đến từ Kimsen Industrial: công ty cung cấp linh kiện nhôm cho ô tô và xe máy điện VinFast, với doanh thu nhóm sản phẩm này dự kiến đạt 600 tỷ đồng trong năm 2026. Hợp tác với VinFast cũng cho thấy một số doanh nghiệp đã đi từ gia công sang cung cấp linh kiện, cụm chi tiết, rồi tham gia triển khai dây chuyền tại nhiều nhà máy trong nước và nước ngoài.
Dù vậy, một doanh nghiệp thường cần 6–18 tháng để chuẩn bị sản xuất quy mô lớn, trong khi thời gian hoàn vốn có thể kéo dài khoảng một thập niên. Đó là lý do không thể trông chờ nhà cung cấp tự xoay xở: cần hợp đồng dài hạn, đào tạo và cơ chế chia sẻ rủi ro. Nếu người lao động phải tự gánh chi phí nâng kỹ năng, những người cần học nhất có thể lại ít cơ hội tiếp cận đào tạo.
Giữ giá trị đòi hỏi đầu tư vào con người và công nghệ
Nâng cấp trong chuỗi giá trị toàn cầu không phải bước nhảy tức thời từ lắp ráp sang nghiên cứu. Doanh nghiệp cần tích lũy đơn hàng, năng lực kiểm soát chất lượng và vốn để tiến dần lên những công đoạn phức tạp hơn. Khoảng chuyển tiếp, như sản xuất xe hybrid và phục vụ thị trường phụ tùng, có thể giúp nhà cung cấp duy trì hoạt động trong lúc chuẩn bị cho công nghệ mới.
Việt Nam và các nước trong khu vực nên gắn ưu đãi đầu tư với kết quả cụ thể: phát triển nhà cung cấp nội địa, đào tạo kỹ thuật viên, chuyển giao công nghệ và hợp tác nghiên cứu. Việc tự động hóa có thể giúp giảm chi phí và duy trì chất lượng sản phẩm cạnh tranh, nhưng không thay thế được chính sách phát triển kỹ năng và năng lực kỹ thuật tại chỗ.
Kết luận, Đông Nam Á không thiếu cơ hội khi sản xuất dịch chuyển; điều còn thiếu là cơ chế để doanh nghiệp và người lao động địa phương cùng tham gia, thay vì đứng bên lề các mạng lưới mới. Thu hút đầu tư vẫn quan trọng, nhưng chỉ đáng giá khi giúp công nghiệp hỗ trợ lớn mạnh, công nghệ được làm chủ dần và phần giá trị giữ lại trong khu vực tăng lên. Đó mới là cách biến vị thế sản xuất thành sức cạnh tranh lâu dài.
