Cơ hội không nằm ở số nhà máy mới
Chuỗi giá trị toàn cầu là mạng lưới các công đoạn tạo ra sản phẩm và dịch vụ, từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất đến phân phối, trong đó mỗi nền kinh tế có thể tham gia ở những mức giá trị khác nhau. Đông Nam Á đang có cơ hội dịch chuyển lên những công đoạn có giá trị cao hơn, nhưng việc đón thêm nhà máy chưa đủ để bảo đảm điều đó.
Tại Hội nghị Fortune Southeast Asia 500 Summit 2026 ở TP.HCM ngày 3/11, lãnh đạo doanh nghiệp và chuyên gia nhận định khu vực có thể hưởng lợi từ làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng; thách thức là chuyển dòng vốn thành năng lực nội tại. Điện tử, bán dẫn, xe điện, trung tâm dữ liệu và sản xuất tiên tiến đang thu hút đầu tư, song nếu doanh nghiệp địa phương chỉ đảm nhận khâu lắp ráp, phần giá trị lớn vẫn có thể nằm ngoài khu vực.
Thời điểm này vừa thuận lợi vừa nhiều sức ép. Đa dạng hóa nguồn cung, nhu cầu công nghệ và sức mua nội khối được kỳ vọng hỗ trợ tăng trưởng Đông Nam Á trong năm 2027; ngược lại, kinh tế toàn cầu chậm lại, căng thẳng thương mại và công nghệ Mỹ–Trung cùng biến động năng lượng làm triển vọng thêm bất định. Vì vậy, cơ hội đầu tư cần được xem là thời hạn để xây năng lực, không phải đích đến.
Doanh nghiệp phải đổi cách cạnh tranh
Thay đổi đầu tiên là thôi dựa chủ yếu vào chi phí thấp. Dư thừa công suất khiến sản phẩm giá cạnh tranh tràn vào thị trường, còn căng thẳng địa chính trị, chủ nghĩa bảo hộ và việc tái bố trí sản xuất buộc doanh nghiệp xem xét lại nơi đặt cơ sở và cách tổ chức hoạt động. Muốn giữ khách hàng, doanh nghiệp cần nâng chất lượng, độ chính xác, tốc độ giao hàng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của nhiều thị trường.
Tự động hóa vì thế không chỉ là cách giảm chi phí nhân công. Nó có thể giúp nhà máy ổn định chất lượng và tạo sản phẩm cạnh tranh hơn cho người mua. Đây là tác động thiết thực với người tiêu dùng: năng lực sản xuất tốt hơn có thể mở rộng lựa chọn hàng hóa chất lượng, trong khi doanh nghiệp giảm nguy cơ bị loại khỏi đơn hàng vì không đáp ứng yêu cầu.
Bước tiếp theo là kết nối hệ thống dữ liệu, công nghệ và logistics với đối tác trong khu vực. Chủ tịch khu vực châu Á–Thái Bình Dương của FedEx, Salil Chari, cho biết giao thương của Việt Nam với Singapore và Malaysia đã tăng gấp ba lần. Con số này cho thấy chuỗi cung ứng Đông Nam Á ngày càng liên kết; doanh nghiệp nào chia sẻ dữ liệu và phối hợp sản xuất hiệu quả sẽ có lợi thế hơn doanh nghiệp hoạt động khép kín.
Không có một lộ trình đầu tư phù hợp cho mọi công ty: một số khoản cần 5–10 năm, trong khi khoản khác có thể thu hồi vốn trong vòng 2 năm. Doanh nghiệp nên chọn công nghệ theo nhu cầu sản xuất và thời hạn chịu được, thay vì chạy theo thiết bị mới mà chưa có nhân lực hoặc đơn hàng để khai thác.
Việt Nam cần biến thu hút đầu tư thành năng lực
Việt Nam có thể góp phần nâng tầm Đông Nam Á nếu chuyển trọng tâm từ tiếp nhận công nghệ sang cùng tạo ra công nghệ. Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận cho biết Việt Nam ưu tiên nhà đầu tư có công nghệ nền tảng, năng lực quản trị hiện đại và cam kết chuyển giao, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi số. Định hướng hợp tác còn gồm nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ, cùng xây dựng trung tâm nghiên cứu và phòng thí nghiệm gắn với nhu cầu thị trường.
Đây là lựa chọn đúng, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc doanh nghiệp Việt Nam có trở thành đối tác thực chất hay không. Điều đó đòi hỏi đầu tư dài hạn vào kỹ sư, quản trị, năng lực nghiên cứu và nhà cung ứng trong nước. Nếu không, cam kết chuyển giao có thể dừng ở đào tạo vận hành, còn thiết kế, sở hữu trí tuệ và quyết định sản phẩm vẫn nằm ngoài Việt Nam.
Chương trình hợp tác được nêu tại hội nghị bao gồm làm chủ công nghệ, đầu tư vào lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, điện tử và trí tuệ nhân tạo, hình thành chuỗi giá trị tự chủ và bền vững, phát triển nhân lực chất lượng cao, đồng thời thúc đẩy Trung tâm tài chính Quốc tế tại Việt Nam. Các ưu tiên này chỉ có ý nghĩa khi được nối với nhu cầu cụ thể của nhà máy và doanh nghiệp nội địa, thay vì tồn tại như những mục tiêu tách rời.
Nâng cấp phải được đo bằng giá trị giữ lại
Thước đo thành công không nên chỉ là số dự án hay quy mô xuất khẩu, mà còn là phần tri thức, công nghệ và giá trị kinh tế được giữ lại trong khu vực. Doanh nghiệp cần chủ động chọn phân khúc có thể nâng năng lực, hợp tác với nhà đầu tư để cùng nghiên cứu, và xây dựng nhà cung ứng nội địa đủ chuẩn. Chính phủ có thể mở đường bằng hạ tầng và chính sách, nhưng năng suất và khả năng đổi mới phải được chứng minh ngay trong hoạt động kinh doanh.
Với Việt Nam, vai trò dẫn dắt không đến từ việc cạnh tranh thu hút mọi nhà máy bằng ưu đãi. Lợi thế bền vững hơn là kết nối được lực lượng lao động trẻ, hạ tầng, doanh nghiệp trong nước và mạng lưới khu vực thành năng lực sản xuất có công nghệ. Khi doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào thiết kế, nghiên cứu và cung ứng, họ sẽ giúp Đông Nam Á có vị trí cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Làn sóng dịch chuyển thương mại sẽ không tự động nâng cấp nền kinh tế. Doanh nghiệp phải đổi từ cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ và liên kết; Việt Nam phải biến cam kết đầu tư thành năng lực nội địa đo đếm được. Đó mới là cách để cơ hội hiện tại tạo ra sức bật dài hạn cho khu vực.
