Hai điều kiện quyết định mức độ sẵn sàng
Đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng là dự án cần chuẩn bị đồng thời mặt bằng để xây dựng tuyến và nhân lực chuyên môn để vận hành, bảo trì an toàn sau khi hoàn thành. Tiến độ của hai phần việc này mới cho thấy dự án đang tiến gần đến khả năng khai thác, chứ không chỉ là tiến độ trên giấy. Đến năm 2035, tuyến cần 3.840 nhân sự vận hành và bảo trì; trong khi đó, 11/12 địa phương đã kiểm đếm, liên quan đến 1.140 hộ dân và 47 tổ chức. Hai con số phản ánh hai cuộc chuẩn bị có nhịp độ khác nhau: kiểm đếm đã lan rộng nhưng còn vướng thủ tục, còn đào tạo mới dự kiến bắt đầu từ đầu năm 2027. Theo tôi, cần đánh giá chúng như các mắt xích liên kết: chậm bố trí mặt bằng có thể ảnh hưởng tiến độ xây dựng, còn đào tạo muộn sẽ thu hẹp thời gian chuẩn bị cho vận hành tuyến đường sắt.
Kiểm đếm đã tiến xa, tái định cư vẫn còn điểm nghẽn
Trong công tác giải phóng mặt bằng đường sắt, việc kiểm đếm đã được tổ chức tại 11 trong 12 địa phương có tuyến đi qua. Riêng sáu địa phương Bảo Thắng, Đông Cuông, Tân Hợp, Xuân Ái, Quy Mông và Âu Lâu đã kiểm đếm 733 hộ. Tái định cư đang triển khai tại 30 khu tập trung: 23 khu đã khởi công, gồm 4 khu hoàn thành và 19 khu đang thi công; 7 khu còn lại cùng dự án di chuyển trường mầm non, nhà văn hóa thôn Bản Mai đang chuẩn bị đầu tư. Việc di chuyển cơ sở sản xuất cũng chưa xong: một trong bốn dự án đã hoàn thành, còn hai dự án tại Bản Qua và Thống Nhất đạt khoảng 70% và 68% giá trị hợp đồng, dự kiến xong trong tháng 12/2026. Vì vậy, số liệu kiểm đếm tích cực chưa đồng nghĩa mặt bằng đã sẵn sàng; khâu bồi thường và tái định cư vẫn cần được tháo gỡ.
Vướng mắc đáng chú ý nằm ở cả cơ chế lẫn đồng thuận tại địa phương. Một phần công việc đã thực hiện và quỹ đất tái định cư đã chuẩn bị nhưng không còn sử dụng, trong khi chưa có hướng dẫn xác định và thanh toán chi phí. Tại Đông Phố Mới và Sơn Mãn - Vạn Hòa, việc bồi thường cơ sở sản xuất khó khăn vì máy móc, dây chuyền và công trình chưa có trong đơn giá. Ngoài ra, sáu hộ ở khu tái định cư thôn Trà, Khe Cạn, xã Đông Cuông, chưa đồng thuận phương án bồi thường; tại xã Mậu A còn chín hộ chưa kiểm đếm ở khu tái định cư thôn Đại An. Đây không phải những chi tiết phụ: nếu thiếu hướng dẫn xử lý tài sản và chi phí, hồ sơ có thể kéo dài ngay cả khi phần lớn địa phương đã kiểm đếm.
Đào tạo cần đi trước ngày khai thác
VNR dự kiến bắt đầu đào tạo nhân lực vận hành và bảo trì từ đầu năm 2027, hướng tới nhu cầu 3.840 người đến năm 2035. Các vị trí ưu tiên gồm lái tàu, điều độ chạy tàu, bảo dưỡng và sửa chữa; ngành đường sắt cũng cần cán bộ quản lý cấp trung. Đây là kế hoạch đúng hướng bởi các chức danh chuyên môn cao, cần thời gian học dài và gắn trực tiếp với an toàn khai thác. Đào tạo nhân sự đường sắt vì thế không thể chờ đến khi hạ tầng hoàn tất mới bắt đầu. Chương trình dự kiến kết hợp lý thuyết tại Trường Cao đẳng Đường sắt với chuyên gia Trung Quốc và thực hành tại cơ sở Học viện Kỹ thuật Liễu Châu. Nội dung phải bám công nghệ, phương tiện của dự án, từ điều khiển, tín hiệu đến đầu máy, toa xe và phương tiện chuyên dụng.
Trường Cao đẳng Đường sắt đang chuẩn bị theo hai hướng: cập nhật kiến thức cho lao động hiện có, nhất là lái tàu và điều độ, đồng thời xây dựng chương trình cho các chuyên ngành mới như thông tin tín hiệu và công trình đường sắt. Giảng viên sẽ phối hợp với chuyên gia Trung Quốc, nhưng mục tiêu nên là từng bước làm chủ chương trình để chủ động cung ứng nhân lực, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chương trình chuyển giao. Với lái tàu và điều độ, thực hành và khả năng xử lý tình huống phải là phần cốt lõi, không thể chỉ dựa vào lý thuyết. Quy mô 3.840 người khiến việc xây dựng đội ngũ giảng dạy, nội dung sát thiết bị và lộ trình đào tạo trở thành công việc cấp thiết ngay từ giai đoạn chuẩn bị.
Tiến độ phải được nhìn như một chuỗi liên hoàn
Mặt bằng và nhân lực không phải hai bảng tiến độ độc lập. Các khu tái định cư, di dời cơ sở sản xuất và xử lý hồ sơ bồi thường quyết định khả năng triển khai công việc tại địa phương; song song, đào tạo phải đủ sớm để người lao động nắm quy trình và công nghệ trước khi vận hành tuyến đường sắt. Hiện đã có những kết quả cụ thể: 23/30 khu tái định cư khởi công, bốn khu hoàn thành; các dự án Bản Qua và Thống Nhất được dự kiến hoàn tất trong tháng 12/2026. Nhưng những trường hợp thiếu hướng dẫn chi phí, tài sản chưa có đơn giá, hộ chưa đồng thuận hoặc chưa kiểm đếm cho thấy số liệu tổng thể không thể thay thế việc giải quyết từng điểm nghẽn. Theo tôi, thước đo quan trọng tiếp theo không chỉ là thêm bao nhiêu hộ được kiểm đếm hay bao nhiêu khóa học mở ra, mà là khả năng chuyển các bước chuẩn bị thành mặt bằng có thể bàn giao và nhân lực đủ năng lực thực tế.
Kết luận, đường sắt Lào Cai Hải Phòng đang có hai nền tảng chuẩn bị rõ ràng: kiểm đếm đã diễn ra ở 11/12 địa phương và kế hoạch đào tạo 3.840 nhân sự được đặt mốc khởi động từ đầu năm 2027. Tuy nhiên, các vướng mắc bồi thường, tái định cư và nhu cầu đào tạo gắn với thực hành cho thấy tiến độ không thể chỉ được đánh giá bằng những con số đã hoàn thành. Muốn tuyến sẵn sàng khai thác, các địa phương cần tháo gỡ hồ sơ và điểm chưa đồng thuận, còn ngành đường sắt phải sớm tổ chức đào tạo sát công nghệ dự án. Hai việc tiến triển đồng bộ mới tạo được cơ sở đáng tin cậy cho xây dựng và vận hành.
