Di sản còn nhà, nhưng thiếu người sống trong nhà
Phố cổ Hội An là một đô thị di sản nơi giá trị văn hóa không chỉ nằm trong kiến trúc mà còn được duy trì bởi cư dân sống, sinh hoạt và buôn bán qua nhiều thế hệ. Vì thế, việc người bản địa rời đi không đơn thuần là thay đổi dân số: đó là dấu hiệu cho thấy đời sống làm nên bản sắc phố cổ đang bị thu hẹp.
Số liệu được trình bày tại hội thảo về phát triển du lịch đô thị cổ tổ chức hồi giữa tháng 10 cho thấy năm 2023 khu phố cổ còn hơn 3.000 cư dân; khoảng 40% chủ nhà gốc đã dọn ra ngoài. Đến năm 2024, chỉ khoảng 20–30% di tích còn người ở thực tế. Đây là một nghịch lý đáng lo: phố có thể đông khách, nhưng những căn nhà và con hẻm từng được cư dân gọi là nhà lại ngày càng vắng người địa phương.
Dòng vốn và người kinh doanh từ nơi khác đến không mặc nhiên là vấn đề. Nhưng nếu hoạt động thương mại thay thế đời sống cộng đồng, di sản sẽ còn mặt tiền đẹp mà mất đi nhịp sống thường ngày. Bảo tồn kiến trúc mà không giữ được người ở thì chỉ giữ lại phần vỏ.
Quy định sửa chữa bảo vệ nhà cổ, nhưng khiến đời sống thêm khó
Những giới hạn bảo tồn có lý do: phố cổ cần giữ cấu trúc và diện mạo đặc trưng. Nhưng khi việc sửa một cánh cửa hay nhà vệ sinh cũng bị khống chế nghiêm ngặt, còn xe cộ không thể vào tận nơi, quy định ấy trở thành gánh nặng cụ thể với người sống trong nhà, nhất là khi công trình đã xuống cấp.
Trường hợp cụ Ngô Thị Gần, 87 tuổi, cho thấy cái giá của việc để bảo tồn và an sinh tách rời nhau: bà sống trong căn nhà cha mẹ để lại trên đường Trần Phú, gặp khó khi tự kinh doanh, trong khi nhà ngày càng xuống cấp. Với các gia đình khác, nhà cổ còn có thể thuộc đồng sở hữu qua nhiều thế hệ hoặc vướng giấy tờ thừa kế chưa phân chia, khiến việc quyết định sửa chữa càng phức tạp.
Không thể đòi cư dân gìn giữ một ngôi nhà nếu họ thiếu điều kiện sửa chữa an toàn và phù hợp. Bảo tồn hiệu quả cần quy trình đủ chặt để giữ di sản, nhưng cũng đủ rõ và thiết thực để người dân duy trì sinh hoạt bình thường trong chính căn nhà của mình.
Giá thuê cao biến nhà phố thành cuộc đua vốn
Áp lực từ giá thuê làm thay đổi cả quyết định ở lại lẫn cách sử dụng nhà. Trên các trục Bạch Đằng và Nguyễn Thị Minh Khai, giá thuê được ghi nhận ở mức 60–120 triệu đồng mỗi căn mỗi tháng; một số mặt bằng mới lập mức 100–200 triệu đồng, cá biệt căn góc gần chùa Cầu vượt 300 triệu đồng. Giới kinh doanh có thể trả trước 3–4 tỷ đồng cho hợp đồng từ một đến ba năm, một lợi thế mà cư dân muốn tự buôn bán khó cạnh tranh.
Việc các đơn vị kinh doanh lớn tham gia đấu giá quỹ nhà công sản Hội An đẩy thị trường thuê lên thêm một nấc. Trong gần 200 căn Nhà nước quản lý, hơn 100 căn thuộc diện đấu giá thương mại. Khi mặt bằng được định giá theo khả năng sinh lời, người dân bản địa dễ bị gạt khỏi cuộc đua; người thuê mới lại chịu áp lực thu hồi vốn, khiến kinh doanh có nguy cơ lấn át nếp buôn bán thong thả.
Một chủ nhà trên đường Nguyễn Duy Hiệu cho biết nhận 120 triệu đồng tiền thuê mỗi tháng và quyết định chuyển gia đình về trung tâm Đà Nẵng. Lựa chọn ấy có thể hợp lý với từng hộ, nhưng cộng dồn lại, nó khiến nhà cổ dần thành địa điểm kinh doanh ban ngày thay vì nơi cư dân Hội An cùng sống.
Giữ cư dân phải là một phần của bảo tồn
Khi khoảng 30% chủ nhà vùng lõi là người từ Hà Nội và TP HCM, còn 40% chủ nhà gốc đã rời đi, sự thay đổi không chỉ nằm ở quyền sở hữu mà còn ở cấu trúc cộng đồng. Những nếp nhà từng kết hợp nơi ở, thờ tự và buôn bán nhỏ nay ngày càng được dùng chủ yếu cho kinh doanh. Người gắn bó cả đời với phố có thể thấy mình thành người lạ giữa những gương mặt mới.
Đà Nẵng cho biết đang thận trọng xem xét phương án quản lý công sản và giao cơ quan quản lý nhà phối hợp với phường Hội An xây dựng phương án, hướng tới cân bằng giữa gìn giữ di sản và an sinh người dân. Giám đốc Trung tâm Quản lý di sản văn hóa thế giới Hội An cũng đề xuất xây dựng đề án “giữ dân phố cổ”. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc chính sách có giúp người dân sửa nhà, an cư và tiếp tục kinh doanh phù hợp hay không.
Kết luận: không thể đo sức sống của phố cổ Hội An chỉ bằng lượng khách hay vẻ nguyên vẹn của mặt tiền. Nếu giá thuê và quy định sửa chữa tiếp tục khiến cư dân bản địa rời đi, di sản sẽ mất chính cộng đồng tạo nên ý nghĩa của nó. Giữ nhà phải đi cùng giữ người — nếu không, phố cổ có thể còn nguyên dáng vẻ mà ngày càng vắng phần hồn.
