Già hóa dân số đang mở rộng bài toán bệnh tim
Bệnh tim mạch ở người cao tuổi là nhóm bệnh lý ảnh hưởng đến tim và mạch máu, trong đó nguy cơ tăng theo tuổi tác và có thể tiến triển âm thầm trước khi gây suy giảm chức năng tim. Đây không còn là vấn đề của từng gia đình: Việt Nam được dự báo có khoảng 18 triệu người từ 60 tuổi trở lên vào năm 2030, tăng gần 4 triệu so với năm 2024. Quy mô dân số cao tuổi tăng nhanh đồng nghĩa số người cần được đánh giá và điều trị cũng tăng. Tại Hội nghị khoa học Tim mạch can thiệp toàn quốc lần thứ 12, diễn ra ngày 7 và 8/11, các chuyên gia cập nhật những hướng phát triển trong điều trị bệnh tim cấu trúc, từ thay van đến lựa chọn bệnh nhân và theo dõi sau can thiệp. Thông điệp đáng chú ý là hệ thống y tế không thể chờ triệu chứng nặng mới hành động.
Áp lực đã hiện rõ trong số liệu tử vong: bệnh tim mạch liên quan khoảng 31% số ca tử vong tại Việt Nam, tương đương khoảng 200.000 người theo ước tính cho năm 2023. Con số này khiến phát hiện bệnh tim trở thành ưu tiên y tế cộng đồng, chứ không chỉ là lựa chọn khi người bệnh cảm thấy khó chịu. Tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, đái tháo đường, hút thuốc và ít vận động càng làm nguy cơ tích tụ. Vì vậy, già hóa dân số không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng khiến các yếu tố nguy cơ sẵn có tác động lên một nhóm người lớn hơn, thường có sức khỏe mong manh hơn.
Bệnh van tim thường âm thầm, hậu quả lại kéo dài
Trong nhóm bệnh tim cấu trúc, bệnh van tim đáng được chú ý vì thoái hóa và vôi hóa thường gặp ở người cao tuổi. Van hẹp cản trở dòng máu; van hở khiến máu trào ngược, buộc tim làm việc nhiều hơn và có thể dẫn đến giãn tim, suy tim. Ước tính chuyên ngành được nêu tại hội nghị cho thấy gần 500.000 người trên 60 tuổi ở Việt Nam mắc bệnh van động mạch chủ ở các mức độ khác nhau; khoảng 100.000–200.000 người có thể bị hẹp van từ vừa đến nặng. Đây là con số đủ lớn để bác bỏ quan niệm rằng triệu chứng lão hóa như hụt hơi hay mệt mỏi luôn có thể xem nhẹ. Một số tổn thương diễn tiến âm thầm, nên đợi đến khi hoạt động thường ngày suy giảm rõ rệt mới đi khám có thể làm mất thời gian quý giá.
Người cao tuổi còn thường có nhiều bệnh nền, khiến quyết định điều trị và chuẩn bị can thiệp phức tạp hơn. Các số liệu quốc tế ghi nhận bệnh van tim vừa hoặc nặng ở 13,3% người từ 75 tuổi; tuy nhiên, đây là dữ liệu từ các quần thể nghiên cứu quốc tế, không phải tỷ lệ chính thức của Việt Nam. Điểm quan trọng không phải áp những tỷ lệ đó lên mọi người cao tuổi trong nước, mà là nhận diện xu hướng nguy cơ theo tuổi. Khi khó thở, đau ngực, choáng hoặc sức vận động giảm, người bệnh và gia đình nên trao đổi với nhân viên y tế thay vì tự quy mọi thay đổi cho tuổi tác. Phát hiện sớm tạo cơ hội đánh giá bệnh và lựa chọn cách xử trí phù hợp trước khi chức năng tim suy giảm thêm.
Điều trị tiến bộ cần đi cùng phát hiện sớm
Can thiệp qua ống thông đang mở thêm lựa chọn cho một số người bệnh, nhất là người cao tuổi hoặc có nguy cơ cao khi phẫu thuật mở. Thay vì mở ngực, bác sĩ đưa dụng cụ qua mạch máu để sửa chữa hoặc thay thế cấu trúc tim bị tổn thương. Tại Việt Nam, khoảng 20 trung tâm thực hiện thay van động mạch chủ qua ống thông, với gần 250 ca mỗi năm. Đây là bước tiến có ý nghĩa, nhưng kỹ thuật hiện đại không thể bù đắp hoàn toàn cho việc phát hiện bệnh muộn. Khả năng tiếp cận còn phụ thuộc vào nguồn lực, năng lực chuyên môn giữa các cơ sở và việc đánh giá đúng người bệnh. Do đó, mở rộng điều trị phải đi cùng nhận biết nguy cơ, thăm khám kịp thời và quản lý sau can thiệp.
Nâng chất lượng đội ngũ cũng là phần không thể tách rời. Hội Tim mạch Việt Nam cho biết sẽ tiếp tục mô hình đào tạo “cầm tay chỉ việc” để chuyển kiến thức thành kỹ năng thực hành tại các trung tâm can thiệp. Việc đào tạo cần có cả bác sĩ, điều dưỡng và kỹ thuật viên, bởi an toàn không chỉ nằm ở thao tác thủ thuật mà còn ở chuẩn bị, hỗ trợ và theo dõi người bệnh. Với người dân, điều hữu ích nhất là không chờ bệnh nặng mới tìm đến cơ sở y tế: trao đổi về nguy cơ tim mạch và kiểm tra khi có dấu hiệu bất thường giúp mở ra cơ hội xử trí sớm. Khi dân số già nhanh, phát hiện bệnh tim phải trở thành một phần của chăm sóc sức khỏe thường xuyên, không phải phản ứng muộn trước biến cố.
