Gánh nặng không còn chỉ thuộc về tuổi già
Bệnh tim mạch là nhóm bệnh ảnh hưởng đến tim và hệ mạch máu, có thể dẫn đến các biến cố nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ và suy tim. Đây không còn là mối lo chỉ dành cho người cao tuổi: bệnh đang xuất hiện ngày càng nhiều ở người trẻ, buộc việc phòng ngừa phải bắt đầu sớm hơn.
Theo số liệu Tổ chức Y tế thế giới công bố cho năm 2023, bệnh tim mạch chiếm khoảng 31% tổng số ca tử vong, tương đương khoảng 200.000 người mỗi năm. Quy mô ấy cho thấy đây không chỉ là câu chuyện điều trị trong bệnh viện, mà còn là tổn thất đối với gia đình và áp lực lên hệ thống y tế. Khi tuổi mắc bệnh có xu hướng giảm, chờ đến lúc có triệu chứng mới quan tâm đến sức khỏe tim là một lựa chọn rủi ro.
Trẻ hóa không có nghĩa mọi người trẻ đều mắc bệnh, nhưng đủ để bác bỏ cảm giác an toàn dựa trên tuổi tác. Kiểm soát nguy cơ tim mạch và phát hiện sớm cần trở thành thói quen thường ngày, thay vì chỉ được cân nhắc sau một biến cố.
Khoảng trống lớn nhất nằm ở kiểm soát yếu tố nguy cơ
Tăng huyết áp là một nguy cơ quan trọng, nhưng thường không gây dấu hiệu rõ ràng để người mắc tự nhận biết. Việt Nam có khoảng 16,9 triệu người từ 30 đến 79 tuổi sống chung với tình trạng này; khoảng 51% được chẩn đoán, 32% được điều trị và chỉ khoảng 15% kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu. Khoảng cách giữa mắc bệnh và kiểm soát được bệnh cho thấy phát hiện sớm phải đi cùng theo dõi và điều trị liên tục.
Rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, hút thuốc, thừa cân hoặc béo phì, ít vận động và chế độ ăn thiếu hợp lý cũng làm tăng nguy cơ tim mạch. Các yếu tố này thường tích tụ trong nhiều năm, nên việc kiểm tra sức khỏe định kỳ có giá trị ngay cả khi người bệnh cảm thấy bình thường.
Theo GS.TS Phạm Mạnh Hùng, giảm 5 mmHg huyết áp có thể giúp giảm 13% nguy cơ đột quỵ, 13% nguy cơ suy tim, 8% nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ và 5% nguy cơ tử vong do tim mạch. Những con số này nhấn mạnh rằng thay đổi nhỏ trong kiểm soát huyết áp có thể tạo khác biệt đáng kể.
Phòng bệnh tim phải bắt đầu từ thói quen và phát hiện sớm
Phòng bệnh tim không phụ thuộc vào một biện pháp riêng lẻ. Duy trì cân nặng hợp lý, hạn chế muối, mỡ động vật và rượu bia, không hút thuốc, ăn thêm rau xanh và trái cây, vận động thường xuyên và khám định kỳ là những bước thiết thực. Với người đã được chẩn đoán tăng huyết áp hoặc bệnh mạn tính khác, cần theo hướng dẫn điều trị và tái khám thay vì tự ý ngừng thuốc khi thấy khỏe.
Phát hiện sớm cũng có nghĩa là không bỏ qua việc đo huyết áp và trao đổi với nhân viên y tế về các yếu tố nguy cơ của bản thân. Người trẻ không nên xem tuổi tác là lá chắn trước bệnh; người có nhiều nguy cơ càng cần chủ động kiểm tra. Cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang ngăn biến cố trước khi chúng xảy ra.
Dù không thể loại bỏ mọi nguy cơ, những lựa chọn đều đặn trong ăn uống, vận động và theo dõi sức khỏe giúp mỗi người có cơ hội giảm bớt nguy cơ có thể điều chỉnh. Trách nhiệm phòng ngừa vì thế không chỉ thuộc về cơ sở y tế, mà bắt đầu từ sự chủ động của từng cá nhân.
Can thiệp tiến bộ mở rộng cơ hội, nhưng không thay thế dự phòng
Mạng lưới điều trị tim mạch can thiệp trong nước hiện có hơn 140 trung tâm, thực hiện khoảng 70.000 ca can thiệp động mạch vành mỗi năm. Mạng lưới này giúp dịch vụ đến gần người bệnh hơn, đặc biệt trong cấp cứu nhồi máu cơ tim, khi tái thông mạch kịp thời có ý nghĩa quan trọng với cơ hội sống và mức độ tổn thương tim.
Các phương pháp qua đường ống thông cũng mở thêm lựa chọn ít xâm lấn cho một số người bệnh, trong đó có bệnh nhân có nguy cơ cao khi phẫu thuật. Khoảng 20 trung tâm trong nước đã triển khai thay van động mạch chủ qua đường ống thông, với quy mô ước tính khoảng 250 ca mỗi năm và đang tăng. Đây là tiến bộ đáng kể, nhưng không thể thay cho kiểm soát huyết áp, lối sống lành mạnh hay phát hiện sớm.
Tại Hội nghị Khoa học Tim mạch Can thiệp toàn quốc lần thứ 12, diễn ra trong hai ngày 7 và 8-11 tại Hải Phòng, các đại biểu thảo luận về dự phòng, cập nhật kỹ thuật và chuẩn hóa hoạt động chuyên môn. Đồng thuận năm 2026 về chuẩn hóa hoạt động đơn vị thông tim và can thiệp tim mạch cũng lần đầu được ra mắt tại hội nghị.
Kết luận cần rút ra rất rõ: kỹ thuật hiện đại có thể cứu sống và cải thiện chất lượng cuộc sống, nhưng ứng phó hiệu quả với bệnh tim mạch phải bắt đầu trước khi cần can thiệp. Chủ động kiểm soát nguy cơ và phát hiện sớm là lựa chọn thiết thực nhất để giảm gánh nặng cho người bệnh, gia đình và xã hội.
