Báo cáo đặt vấn đề tự chủ vào trung tâm
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn năng lượng đủ, liên tục và có thể chi trả để duy trì đời sống, sản xuất, đồng thời giảm nguy cơ bị gián đoạn bởi biến động bên ngoài. Đây không phải mục tiêu kỹ thuật riêng của ngành điện, mà là điều kiện để nền kinh tế có thể tăng trưởng mà không bị bóp nghẹt bởi thiếu nhiên liệu hay điện.
Sáng 10/11 tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026 và công bố Báo cáo An ninh năng lượng quốc gia Việt Nam 2026. Việc đưa ra báo cáo tại diễn đàn là bước cần thiết: muốn bảo đảm nguồn cung năng lượng, trước hết phải nhìn thẳng vào điểm yếu của hệ thống, thay vì chỉ dựa vào những kết quả thuận lợi trong một năm.
Báo cáo mô tả năm 2026 là giai đoạn thử thách đặc biệt, với cú sốc bên ngoài, thời tiết cực đoan và nhu cầu điện tăng cùng lúc. Việt Nam vẫn giữ được trạng thái ổn định trong khi nhiều quốc gia gặp khó, nhưng thành tích ấy không thể xem là bảo đảm cho tương lai. Tự chủ năng lượng cần được đo bằng khả năng chống chịu trước cú sốc kế tiếp, chứ không chỉ bằng việc hệ thống vượt qua một mùa cao điểm.
Nhu cầu tăng nhanh, điểm nghẽn chưa được giải quyết
Sức ép trước mắt nằm ở khoảng cách giữa tốc độ tăng nhu cầu và khả năng đưa nguồn mới vào vận hành. Nhu cầu điện được dự báo tăng khoảng 10% trong năm 2027, trong khi nhiều dự án nguồn chưa kịp hoạt động; phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu vẫn cao. Đây là cảnh báo không thể xử lý bằng lời kêu gọi tiết kiệm đơn lẻ: nếu dự án điện và lưới tiếp tục mắc ở cơ chế, mặt bằng hoặc vốn, nguồn cung sẽ khó theo kịp phụ tải.
Mức lệ thuộc bên ngoài đã hiện rõ trong cơ cấu năng lượng: nhập khẩu ròng chiếm 43,9% tổng cung năng lượng sơ cấp năm 2025. Khi nhiên liệu phải đi qua các tuyến vận tải và thị trường quốc tế, biến động bên ngoài có thể nhanh chóng trở thành rủi ro trong nước. Vì vậy, kết quả giữ được điện và xăng dầu trong năm khó khăn là đáng ghi nhận, nhưng không nên tạo cảm giác rằng áp lực đã qua.
Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn nhấn mạnh: “Năng lượng phải đi trước một bước, tự chủ năng lượng là nền tảng của tự chủ kinh tế”. Ý nghĩa của thông điệp này rất thực tế: nguồn cung ổn định ảnh hưởng đến hoạt động doanh nghiệp, dịch vụ thiết yếu và sinh hoạt hằng ngày. Khi hệ thống căng thẳng, người dân cũng có thể phải đối mặt với yêu cầu tiết giảm điện, nhất là vào các đợt nắng nóng.
Ba ưu tiên để củng cố nguồn cung
Ưu tiên trước tiên là gỡ vướng cho các dự án nguồn và lưới bằng mốc tiến độ rõ, xử lý đồng thời các nút thắt về cơ chế, vốn và triển khai. Bộ Công Thương xác định hướng này cùng với đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu, nâng năng lực dự trữ và thúc đẩy tiết kiệm điện. Đây là một gói việc liên kết với nhau: dự án chậm làm giảm lựa chọn trong nước, còn nguồn nhiên liệu tập trung và kho dự trữ mỏng khiến hệ thống dễ bị tổn thương hơn.
Khoảng cách dự trữ cho thấy việc cần làm không thể trì hoãn. Dự trữ xăng dầu hiện tương đương khoảng 60 ngày nhập ròng, thấp hơn mục tiêu 90 ngày; Việt Nam cũng chưa có dự trữ dầu thô quốc gia. Đa dạng hóa nguồn nhập và xây dựng năng lực dự trữ giúp giảm rủi ro khi một tuyến vận tải hoặc thị trường bị gián đoạn. Nhưng dự trữ chỉ phát huy tác dụng nếu có kế hoạch bổ sung, luân chuyển và huy động minh bạch.
Người dân và doanh nghiệp cũng là một phần của bài toán. Năm 2026, tiết kiệm điện lần đầu được đặt thành chỉ tiêu: tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc và 10% trong các tháng nắng nóng cao điểm. Thúc đẩy điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ kèm lưu trữ có thể giúp giảm áp lực lên lưới, đặc biệt ở miền Bắc. Tuy vậy, tiết kiệm không thể thay thế việc xây dựng nguồn điện và lưới đúng tiến độ.
Từ cam kết đến năng lực chống chịu
Báo cáo nêu các hướng trung và dài hạn như giảm phụ thuộc nhập khẩu, phát triển hạ tầng năng lượng, hoàn thiện thể chế, tăng năng lực khoa học công nghệ và nhân lực, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế. Những định hướng này chỉ có giá trị khi được chuyển thành dự án có trách nhiệm thực hiện, tiến độ kiểm chứng được và cơ chế giải trình công khai. Đặt mục tiêu cao mà không tháo gỡ được điểm nghẽn thực thi sẽ không làm nguồn cung dồi dào hơn.
Các công trình nguồn và lưới bắt buộc vận hành trong năm 2027 cần có mốc tiến độ cụ thể; kết quả xử lý dự kiến được đánh giá công khai tại diễn đàn năm 2027. Bộ Công Thương cũng dự kiến đưa báo cáo an ninh năng lượng thành ấn phẩm thường niên. Đây là cách tạo nhịp rà soát cần thiết, nhưng giá trị của báo cáo sẽ nằm ở việc cảnh báo sớm được rủi ro và thúc đẩy hành động, không phải ở việc xuất bản đều đặn.
Thông điệp quan trọng nhất của báo cáo là Việt Nam cần chuẩn bị cho lúc nguồn cung bị thử thách, thay vì chỉ phản ứng khi thiếu hụt đã xuất hiện. Gỡ vướng dự án, đa dạng hóa nhiên liệu và tăng dự trữ phải đi cùng tiết kiệm điện và theo dõi tiến độ công khai. Khi những việc ấy được thực hiện nhất quán, an ninh năng lượng mới trở thành nền tảng đáng tin cậy cho tăng trưởng và đời sống.
