Giữ điện trong một năm nhiều cú sốc
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn năng lượng đủ, liên tục và có thể tiếp cận được trước biến động nhu cầu, thời tiết và chuỗi cung ứng, để nền kinh tế cùng đời sống người dân không bị gián đoạn. Ngày 10/11 tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức kỳ đầu Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026 và công bố báo cáo cùng tên. Báo cáo đánh giá năm 2026 là năm hệ thống năng lượng chịu cú sốc lớn nhất trong nhiều thập kỷ; trong 177 quốc gia được khảo sát, 102 nước gặp khó khăn về năng lượng tính đến ngày 9/11, còn Việt Nam nằm trong nhóm 13 nước giữ được trạng thái ổn định. Đây là thành tích đáng kể, nhưng không phải lý do để xem sức ép đã qua. Nhu cầu điện tăng nhanh, thời tiết cực đoan và phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu khiến sự ổn định hiện tại cần được củng cố bằng những quyết định dài hạn.
Điện sản xuất và nhập khẩu trong năm 2026 ước đạt 356,2 tỷ kWh, tăng 10,3%. Công suất cực đại toàn hệ thống lập kỷ lục 57.537 MW ngày 24/6, riêng miền Bắc đạt 30.248 MW, nhưng cả nước không phải cắt điện luân phiên. Với người dân, điều đó có nghĩa nhu cầu điện cao chưa biến thành gián đoạn sinh hoạt. Giá bán lẻ điện bình quân giảm 2% từ ngày 1/11, còn 2.159,9037 đồng/kWh trước thuế giá trị gia tăng; giá xăng bán lẻ trong nước ngày 26/10 bằng khoảng 63% mức bình quân thế giới theo so sánh được báo cáo nêu. Những kết quả này có giá trị, song không thể thay thế việc chuẩn bị nguồn điện và nhiên liệu cho các mùa cao điểm tiếp theo.
Nhu cầu tăng nhanh, nhập khẩu vẫn là điểm yếu
Nhu cầu điện năm 2027 được dự báo tăng khoảng 10% trên nền cao của năm 2026, trong khi nhiều nguồn điện mới chưa kịp vận hành. Bài toán càng khó khi phụ tải miền Bắc tăng, một số dự án nguồn và lưới điện còn vướng cơ chế, mặt bằng hoặc vốn. Đây không chỉ là câu chuyện phải xây thêm nhà máy: nếu lưới truyền tải hay một khâu trong chuỗi nhiên liệu chậm, nguồn điện có thể không đến được nơi cần đúng lúc. Vì vậy, giải quyết tiến độ và tính đồng bộ của dự án quan trọng ngang với việc bổ sung công suất.
Mức lệ thuộc bên ngoài cũng khiến hệ thống dễ chịu tác động từ đứt gãy vận tải và biến động thị trường. Tỷ lệ nhập khẩu ròng năng lượng năm 2025 lên tới 43,9% tổng cung năng lượng sơ cấp. Trong năm 2026, Việt Nam đã mở rộng nguồn dầu thô từ một loại lên hơn mười loại, còn hai cơ sở lọc dầu vận hành vượt công suất thiết kế quy đổi trong chín tháng. Đó là hướng ứng phó thực dụng, nhưng đa dạng hóa không đồng nghĩa tự chủ hoàn toàn. Khi nhu cầu điện tiếp tục tăng, an ninh nguồn cung cần cả nguồn trong nước, nhiều đối tác và tuyến vận tải thay thế, thay vì đặt cược vào một mắt xích.
Tháo điểm nghẽn dự án, mở rộng dự trữ
Bộ Công Thương đặt trọng tâm tháo gỡ vướng mắc về cơ chế, vốn và tiến độ dự án; đồng thời đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu, nâng năng lực dự trữ và thúc đẩy tiết kiệm điện. Thứ tự ưu tiên này hợp lý: dự án chậm kéo dài phải được xử lý rõ trách nhiệm, còn các công trình nguồn và lưới cần được triển khai đồng bộ. Riêng nhu cầu vốn đầu tư của Tập đoàn Điện lực Việt Nam giai đoạn 2026-2030 được nêu ở mức khoảng 830.000 tỷ đồng, cho thấy quy mô huy động nguồn lực không thể chỉ trông vào một kênh. Các dự án khí-điện cũng cần được nhìn như một chuỗi: chậm ở khâu khai thác hoặc hạ tầng nhiên liệu có thể kéo lùi cả khả năng phát điện.
Dự trữ năng lượng là lớp đệm trước khi khủng hoảng xảy ra, nhưng hiện dự trữ xăng dầu mới tương đương khoảng 60 ngày nhập ròng, thấp hơn mục tiêu 90 ngày; Việt Nam cũng chưa có dự trữ dầu thô quốc gia. Bộ Công Thương định hướng đa dạng hóa thị trường, nguồn cung và tuyến vận tải nhập khẩu dầu thô, khí thiên nhiên hóa lỏng, than; đồng thời nâng dần dự trữ xăng dầu lên mục tiêu 90 ngày và từng bước hình thành dự trữ dầu thô. Đây là việc cần làm song song với tháo gỡ dự án, không phải phương án thay thế nguồn cung mới. Tiết kiệm điện cũng phải trở thành một phần của kế hoạch: giảm phụ tải đỉnh có thể giúp hệ thống có thêm khoảng thở trong mùa nóng.
Thành tích hôm nay chưa bảo đảm ngày mai
Báo cáo nêu năm 2027 sẽ khó khăn và năm 2028 có thể còn khó hơn khi nhu cầu điện tiếp tục tăng, nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành và hiện tượng El Niño có thể kéo dài đến khoảng tháng 6/2027. Bởi vậy, việc năm 2026 không phải cắt điện luân phiên nên được xem là kết quả của chuẩn bị và điều hành, không phải bằng chứng rằng rủi ro đã được loại bỏ. Kế hoạch ba kịch bản, tích nước, sửa chữa tổ máy trước mùa hè và tiến độ đóng điện các công trình lưới đã góp phần giữ hệ thống ổn định; những khâu ấy cần tiếp tục được duy trì, đồng thời đi cùng các nguồn phát mới và hạ tầng dự trữ.
Bước tiếp theo là biến mục tiêu thành tiến độ có thể kiểm chứng. Hệ thống thông tin năng lượng quốc gia dự kiến vận hành năm 2027 để hỗ trợ dự báo, cảnh báo sớm và xây dựng kịch bản điều hành; kết quả xử lý các vấn đề được dự kiến đánh giá công khai tại diễn đàn năm đó. Minh bạch tiến độ dự án, nguồn dự trữ và khả năng đáp ứng nhiên liệu sẽ giúp phân biệt kế hoạch trên giấy với năng lực thực tế. Kết luận quan trọng không phải Việt Nam đã vượt qua một năm khó khăn, mà là cần dùng khoảng thời gian ổn định hiện có để hoàn thiện nguồn cung điện, giảm lệ thuộc và xây lớp dự trữ đủ sức chống chịu cú sốc kế tiếp.
